Een eeneiige omwenteling

Polen is als grootste nieuwe lid van Navo en EU verankerd inhet Westen. Maar het politieke experiment van de gebroedersKaczynski stelt die ankers op de proef.

door Ekke Overbeek

'Meneer de voorzitter, ik meld dat de opdracht is volbracht“,zei Lech Kaczynski een minuut na het winnen van depresidentsverkiezingen. De partijvoorzitter tegen wie hij sprakwas zijn tweelingbroer, Jaroslaw Kaczynski, de leider van 'Rechten Rechtvaardigheid', de partij die kort daarvoor de grootste inhet parlement was geworden. Daarmee was de nieuwe toon gezet.Recht en Rechtvaardigheid is een strak geleide partij met grootseplannen.

Het eerste wat de winnende tweeling na de beideverkiezingszeges deed, was een geheel andere coalitie vormen danze tevoren hadden aangekondigd. De beloofde coalitie met hetconservatief-liberale Burgerplatform, een partij die net alsRecht en Rechtvaardigheid voortkomt uit het anti-communistischeverzet, is niet doorgegaan. De gebroeders Kaczynski vervingen depolitieke scheidslijn tussen voormalige communisten versusanti-communisten door een heel nieuwe tegenstelling.

Nu verloopt de scheidslijn in de politiek tussen deverdedigers en de tegenstanders van de liberale hervormingen vande afgelopen zestien jaar. De gebroeders Kaczynski presenterenzichzelf nu als leiders van de laatsten. Komende week moetblijken of ze een antiliberale coalitie bij elkaar krijgen in hetparlement die hun minderheidsregering wil steunen. Daarbij zijnze aangewezen op protestpartijen: de Poolse Gezinsliga en vooralop Zelfverdediging (Samoobrona), de partij van Andrzej Lepper.

De kans op succes is groot. Tal van programmapunten hebben dedrie partijen Recht en Rechtvaardigheid, Poolse Gezinsliga enZelfverdediging gemeen: geen liberalisering van de arbeidsmarkt,gratis gezondheidszorg voor iedereen, een rem op deprivatisering, een vijandige houding ten opzichte vanminderheden, het instandhouden van sociale privileges uit decommunistische tijd, meer politieke controle over de centralebank, uitstel of afstel van het invoeren van de euro en de bouwvan miljoenen woningen.

Binnen alle drie partijen geldt dat de wil van de leider wetis. Alle drie staan ze afwijzend ten opzichte van Europeseeenwording. Alle drie streven naar een sterke staat. Alle driezien ze die staat als afspiegeling van de 'narod' (volk, natie)en niet als een compromis tussen belangen van individueleburgers. Alle drie combineren ze Pools nationalisme metsocialisme. Bovendien hebben alle drie partijen hun autoritaireideaal.

Andrzej Lepper, bekend als leider van gewelddadigeboerenprotesten, bewondert de economische prestaties van HitlersDerde Rijk. Lepper is tegen het boycotten van de Wit-Russischedictator Aleksander Loekasjenko, wiens verkiezing hijlegitimeerde door als 'verkiezingswaarnemer' naar Wit-Rusland tereizen.

De Poolse Gezinsliga op haar beurt ziet zichzelf alsvoortzetting van de 'endecja', een nationalistische enanti-semitische stroming in het vooroorlogse Polen. Liga-leiderRoman Giertych leunt zwaar op de jeugdorganisatie van de partij,de Groot-Poolse Jeugd, die een voortzetting is van eengelijknamige vooroorlogse organisatie die uitblonk in geweldtegen Joden. Ook de nieuwe Groot-Poolse jeugd heeft niets op metminderheden. Tijdens een anti-homodemonstratie -die LechKaczynski als burgemeester van Warschau toestond, integenstelling tot een demonstratie voor gelijkberechtiging vanhomo's die hij verbood- sprak een deelnemer voor de camera lovendover Hitlers oplossing van het homoprobleem. Afgelopen weekraakte de Groot-Poolse Jeugd opnieuw in opspraak wegens hetbrengen van de Hitler-groet.

De gebroeders Kaczynski ten slotte bewonderen op hun beurtmaarschalk Jozef Pilsudski. Pilsudski was de ijzervreter die dePoolse onafhankelijkheid bevocht tijdens en na de EersteWereldoorlog. Hij geldt in Polen als een vader des vaderlands,ondanks het feit dat hij in 1926 een staatsgreep pleegde -dezogeheten mei-omwenteling- en een soort kolonelsregimeintroduceerde. Daarvoor gebruikte Pilsudski zijn parlementairefractie vooral om het parlement te destabiliseren en indiskrediet te brengen.

De plotselinge politieke wending die de Kaczynski's in deafgelopen weken maakten, is in Polen wel spottend vergeleken metdie vooroorlogse machtsgreep van Pilsudski. De gebroedersKaczynski streven net als de maarschalk indertijd naarversterking van de uitvoerende macht en naar een 'sanacja', eenzuivering van het vaderland.

Het doelwit van die zuivering zijn nu de voormaligecommunisten, die volgens de tweeling Polen de afgelopen zestienjaar vanachter de schermen hebben geregeerd. Dit buitengewonenetwerk moet met buitengewone middelen worden bestreden, zoalseen permanente 'Commissie voor Waarheid en Rechtvaardigheid' enpolitiek aangestuurde veiligheidsdiensten en openbaar ministerie.

Recht en Rechtvaardigheid eiste daarom in de misluktecoalitiegesprekken met het Burgerplatform totale controle overpolitie, justitie en veiligheidsdiensten. Dit was volgensKaczynski een voorwaarde om Polen te kunnen zuiveren. HetBurgerplatform voelde er niets voor en waarschuwde dat straks'drie PiS-politici bepalen wie er juridisch moet worden vervolgden wie om vijf uur 's ochtends uit zijn bed moet worden gelicht'.

De Kaczynski's waren nog niet begonnen met regeren, of demedia meldden een geval van machtsmisbruik. Een van Kaczynski'snaaste medewerkers, Zbigniew Wasserman, heeft als eerste Poolsepoliticus controle over alle civiele en militaireveiligheidsdiensten. Diezelfde Wasserman gebruikte nu zijnpositie om een persoonlijk conflict met een loodgieter uit tevechten. In plaats van een civiele procedure aan te spannen tegende loodgieter die zijn bad niet goed had geïnstalleerd,beschuldigde hij de man van poging tot moord. “Het monteren vanelektrische apparaten op zo'n manier dat ze het leven vangebruikers in gevaar brengen, is een evidente misdaad. Er bestondhier dus een zekere basis om het openbaar ministerie in teschakelen“, oordeelde Jaroslaw Kaczynski goedkeurend.

Kritiek op het eeneiige leiderschap is riskant. Dat ervoeronder meer de directeur van een poppentheater die het in Polenbekende verhaal van Jacek en Placek wilde opvoeren. Het toevalwil dat de tweelingbroertjes Kaczynski in hun jonge jarendebuteerden voor de tv-camera in de rol van deze 'Jacek enPlacek'. Lech Kaczynski beoordeelde het vertonen van deze filmtijdens de verkiezingscampagne als 'zwarte pr' en dusprotesteerden Kaczynski-aanhangers tegen het vertonen van depoppenvoorstelling, als zijnde een 'aanval op de nieuwemachthebbers'.

Sommige buitenlandse media beschrijven de ommekeer van deKaczynski's als opkomend fascisme. Zo niet de Poolse media. Zelfsevident fascistische organisaties als de Groot-Poolse Jeugdworden in Polen niet als zodanig benoemd. Polen maken doorgaansgeen onderscheid tussen fascisme en nazisme. En aangezien Poleneen slachtoffer was van het nazisme, kunnen Polen dus geenfascisten zijn. Antisemitische lectuur mag overal wordenverkocht.

Ook bij Lech Kaczynski staat deze Poolse slachtoffer-ideologiecentraal. Hij cultiveert de opstand van Warschau, waarvoor hijals burgemeester van de Poolse hoofdstad een museum lietinrichten. Deze heroïsche opstand is zeer omstreden, omdat hijeindigde in een bloedbad.

Over de vreedzame revolutie van 1989, waarbij het de Polenvoor het eerst in hun geschiedenis lukte om zonder bloedvergieteneen buitenlandse bezetter het land uit te krijgen, is Kaczynskidaarentegen kritisch. Dit was volgens hem het begin van degecompromitteerde 'Derde Republiek', die hij wil vervangen dooreen nieuwe, van communisten gezuiverde 'Vierde Republiek'.

Ook in de relatie met het buitenland staat het miskende Poolseslachtofferschap voor de Kaczynski's centraal. Het basisideeachter de Europese eenwording - voorkomen dat nationale egoïsmesEuropa nogmaals in het verderf storten - wordt overschaduwd doorhet slachtoffer-denken: het fascisme kwam uit Duitsland, dusDuitsland moet betalen. Kaczynski's beeld van de EU is dat vandertig, veertig jaar geleden: een verbond van natie-staten datgesubsidieerd wordt door het schuldige Duitsland.

Kaczynski wordt in zijn buitenlandse politiek niet gehinderddoor te veel kennis van zaken. De president in spe verklaarde inhet Duitse blad Bild dat hij nog nooit in Duitsland is geweest.Hij kan er dan ook over praten alsof de oorlog vorig jaar isbeëindigd. Tijdens de verkiezingscampagne buitte hij deanti-Duitse stereotypes volop uit.

Op het eerste gezicht lijkt de plotselinge ommekeer van deKaczynski's irrationeel. Maar er gaat een logica achter schuil.Net als begin jaren negentig, toen zij hun intree in de grotepolitiek deden, streven ze ernaar het politieke spectrum vanlinks tot rechts te vullen met mensen die onder het communismeaan de goede -dat wil zeggen Solidarnosc-kant- stonden. Daartoemoeten de partijen met een Solidarnosc-achtergrond uit elkaarworden gedreven, zodat er zowel ter linker- als ter rechterzijdeeen partij met Solidarnosc-achtergrond is. Recht enRechtvaardigheid moet daarbij op rechts de grote partij wordenen de protestpartijen marginaliseren. Het liberale Burgerplatformdaarentegen moet dan als progressieve partij de voormaligecommunisten uit de markt drukken.

Dit doel -een bipolair stelsel met twee anti-communistischepartijen onder de hoede van een sterke president- heiligt demiddelen: populisme, onrealistische verkiezingsbeloftes, hetbreken van afspraken en het samenwerken met extremisten.

De vraag is alleen of de Poolse kiezers deze logica kunnenvolgen. Bij iedere verkiezing sinds de val van het communismevoelde de kiezer zich bedrogen. Dit keer rekende hij op eenSolidarnosc-coalitie van Recht en Rechtvaardigheid metBurgerplatform, een regering die orde en rust zou brengen. Inplaats daarvan ziet de kiezer chaos in het parlement en eenminderheidsregering. De opkomst bij de laatste verkiezingendaalde tot veertig procent. Niemand weet of dat al de bodem is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden