Een echte politica

Scherpe Van Someren-Downer baande de weg voor vrouwen in Den Haag

Waarom die ophef over dit boek in VVD-kringen? Alies Pegtel zou geen knip voor haar neus waard zijn als historica en geen journaliste mogen heten als ze in haar biografische schets 'Haya van Someren-Downer. Liberaal activiste' het NSB-verleden van het gezin waarin de politica opgroeide zoveel mogelijk had genegeerd. De activiteiten van haar ouders en broers in de beweging van Mussert wierpen een grauwsluier over haar tienerjaren, die desondanks toch nog best vrolijk waren. En ze bleven ook daarna een schaduw die de liberale politica achtervolgde.

Jan van Zanen, inmiddels als VVD'er burgemeester van Utrecht, deed deze pijnlijke oorlogsgeschiedenis in het in 1994 verschenen 'Haya van Someren-Downer. Vrouw voor Vrijheid en Democratie' af met één, ook nog eens tamelijk cryptisch zinnetje. Hij schreef dat zijn hoofdpersoon een gespannen verhouding met haar verwanten had vanwege "de sympathieën die een deel van haar familie voor de NSB koestert".

Pegtel, die eerder al Neelie Kroes portretteerde, gaat wel dieper op het thema in en geeft het zonder sensatiezucht de plek die het toebehoort. Het nawoord van haar boek dat leest als een verantwoording voor die keuze doet daarom nogal overbodig aan. Ze heeft haar werk gedaan. Punt.

Het zou overigens zomaar kunnen dat die laatste drie pagina's zijn toegevoegd na het relletje dat ontstond over de NSB-passages. Pegtel schreef de biografische schets in opdracht van de VVD, bij gelegenheid van het veertigjarig bestaan van de Haya van Somerenstichting, het opleidingsinstituut van de partij. De auteur zou het eerste exemplaar van het boek vandaag tijdens een jubileumviering aanbieden aan premier Mark Rutte. Maar omdat de zoon van Van Someren-Downer bezwaar maakte tegen het naar zijn zin te uitvoerig belichte oorlogsverleden van de familie, werd dat ingeplande moment helemaal afgeblazen. De partij neemt overigens nog wel, zoals eerder beloofd, achthonderd exemplaren van het boek af.

Pegtel maakt in 'Haya van Someren-Downer. Liberaal activiste' aannemelijk dat de ervaringen tijdens en na de oorlog een essentiële bijdrage leverden aan de keuze van haar hoofdpersoon voor de VVD. Op een voor die partij ongewone, temperamentvolle wijze ging ze ervoor op de barricaden. "Mijn liberalisme is meer dan een politieke overtuiging, het is een levensbeginsel", zei ze er zelf over.

Concrete aanwijzingen dat het foute verleden van Van Someren-Downers familie (met wie ze overigens nogal resoluut brak) promotie tot staatssecretaris of minister verhinderde, heeft Pegtel niet kunnen vinden. Het zou kunnen. Verder gaat de schrijfster niet. De vraag waarom dezelfde achtergrond kennelijk geen beletsel was een vooraanstaande rol te spelen als parlementariër en partijvoorzitter stelt ze niet aan de orde.

Misschien ligt de sleutel ook wel meer bij de typering van Van Someren-Downer (1926-1980) door collega VVD-politica Els Veder-Smit: "Haya was ijzersterk in het uitdragen van partij-ideeën, maar minder in het zoeken naar een compromis. Ik heb haar nooit gezien als een bestuurder, ik vond haar een echte politica." Waarschijnlijk was er nog wel meer aan de hand: veel mensen waren destijds nog een beetje bang voor een vrouw met zo'n uitgesproken stijl. Verbaal was Van Someren-Downer scherp, snedig en indien nodig snoeihard. Sommigen konden het niet laten haar voornaam te verbasteren tot 'Haaibaai'.

Als scholiere had ze al blijk gegeven van veel toneeltalent en als politica schuwde ze het theatrale gebaar niet. Ze zocht de publiciteit, profiteerde daarbij van haar contacten bij De Telegraaf, waar ze als journaliste had gewerkt, en deed het prima op het nog relatief nieuwe medium televisie.

Publieke optredens vergden in het nog weinig geëmancipeerde Nederland behoedzaam manoeuvreren en het nodige balanceren. Ze wilde ten koste van alles voorkomen dat ze werd weggezet als kenau of vamp. De politica haatte seksistische etiketten. Toen de Volkskrant haar midden jaren zestig 'de glamourgirl' van de VVD noemde, reageerde ze verbolgen: "Zo'n opmerking daar zit iets denigrerends in, die wordt ook alleen door vijanden gebruikt. Ze willen ermee zeggen dat het gaat om je uiterlijk, en niet om wat je zegt."

Van Someren-Downer was het eerste Kamerlid ooit dat tijdens een zittingstermijn beviel van een kind. Ze aarzelde om het te vertellen, een beetje huiverig voor de reacties. Die vielen mee. Al hoefde ze niet te denken aan verlof dat langer duurde dan de destijds gebruikelijke zes weken na de bevalling. Fractievoorzitter Molly Geertsema zei dat hij zijn vrouw "alle keren na tien dagen had teruggejaagd naar het fornuis".

In 1969 was Van Someren-Downer ook de eerste vrouw die het in Nederland schopte tot partijvoorzitter. Sommigen hadden daar nog bedenkingen bij. Aan Henk Vonhoff schreef ze na haar verkiezing: "Je moet Loes (Vonhoffs echtgenote - PvdS) eens vertellen dat er een oelewapper in het hoofdbestuur was die bij mijn kandidatuur de vraag stelde of een vrouw dit zware karwei zou kunnen klaren. Ik ben bijna gebarsten toen ik het hoorde. 'Ik word nog liever voor slet uitgemaakt', heb ik vroeger wel eens gezegd. En dat zei ik weer."

Dezelfde Van Someren-Downer kreeg binnen en buiten de partij veel kritiek over zich heen, toen ze als senator uit principe tegen ruimere abortuswetgeving stemde. Het raakte haar diep.

Pegtel werkte slechts zeven maanden aan deze biografische schets. Met die beperkingen heeft ze een inzichtelijk en intrigerend portret van haar hoofdpersoon weten te maken. De auteur beklemtoont dat ze geen wetenschappelijk werk wilde maken. Misschien komt het er nog eens van als een derde auteur zich aan Van Someren-Downer gaat wijden, een echte biograaf. Deze wat vlugge poging raakt al aan veel.

Het boek is op zijn best als Pegtel de bijzondere relatie tussen de vroeg overleden Van Someren-Downer en de jonge nieuwkomer Hans Wiegel beschrijft. Hij meldde zich in 1961 aan als JOVD-lid toen hij haar had horen spreken. De waardering moet wederzijds zijn geweest. Tegelijk lijkt Van Someren-Downer het ook moeilijk te hebben gehad met de opkomst van zo'n nieuwe aandachtsmagneet. Ze had bijvoorbeeld niet langer het bijna-alleenrecht op de voorpagina van de Telegraaf.

Het lijkt erop dat een ander VVD-kopstuk uit die jaren, Harm van Riel, als verbindende figuur de twee ego's zo wist te masseren dat ze samenwerkten ter meerdere eer en glorie van de partij. Naar buiten toe werden Haya, Hans en Harm ook vaak gezien als een gesloten front, de 3 H's. De antirevolutionaire politicus Willem Aantjes maakte er dankbaar gebruik van toen hij in een debat de geringe aandacht van de VVD voor de sociaal zwakkeren hekelde. Bij de liberalen kwam het volgens hem altijd op hetzelfde neer: "Of het nu Hans of Harm of Haya is: H-H-H, Halen, Hebben, Houden."

Een belangrijke verdienste van het boek 'Haya van Someren-Downer. Liberaal activiste' is dat het duidelijk maakt dat de politica zich juist veel breder manifesteerde. Zij maakte dat de VVD meer dan alleen een economisch profiel kreeg.

Alies Pegtel: Haya van Someren-Downer. Liberaal activiste Boom, Amsterdam; 208 blz. euro 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden