Een echte Mondriaan

Op verzoek van Trouw halen musea een bijzonder kunstwerk uit het depot dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Anne Kremers, directeur van Villa Mondriaan in Winterswijk.

Waar zijn nou de echte Mondriaans? Bezoekers van Villa Mondriaan in Winterswijk komen vaak met deze vraag, vertelt directeur Anne Kremers. "Bij ons zien ze alleen maar landschappen, stillevens en portretten, terwijl ze Mondriaan kennen van zijn wereldberoemde abstracte schilderijen. Maar daarvoor moeten ze in het Gemeentemuseum in Den Haag zijn, dat de grootste collectie Mondriaans ter wereld heeft."

Villa Mondriaan is een piepjong museum over de vroege werken en jonge jaren van Piet Mondriaan. Hier, in Winterswijk, waar hij van zijn achtste tot zijn twintigste jaar woonde, begon zijn carrière als schilder. Na een verbouwing fungeren het voormalige woonhuis van Mondriaan en de aangrenzende panden sinds mei 2013 als museum. Vijf procent van al zijn werk is gemaakt of te relateren aan Winterswijk. Samen met zijn oom Frits trok hij eropuit om landschappen te schilderen. In 1892 verhuisde hij naar Amsterdam voor een opleiding aan de kunstacademie. Daar werd geen landschapsschilderkunst onderwezen. Dat compenseerde hij door in de vakanties met zijn oom de natuur in te trekken om te schilderen.

Het leeuwendeel van het vroege werk van Mondriaan lag jaren in het depot van het Gemeentemuseum Den Haag. Niet alleen wegens ruimtegebrek op zaal, maar ook omdat het niet past in de collectie, waarin het accent ligt op zijn latere werk toen hij ging experimenteren met kleuren en vormen. Kremers: "Maar je snapt zijn ontwikkeling pas echt als je ook zijn vroege schilderijen hebt gezien." Dat dat deel van zijn oeuvre zo onderbelicht is gebleven, ligt ook aan de kunstenaar zelf. Hij had het daar zelden over, vertelt Kremers.

Voor een compleet beeld van Mondriaan kun je dus niet om Villa Mondriaan heen. Kremers: "Villa Mondriaan is eigenlijk één grote 'kunst uit de kelder'. Alles wat hier te zien is, lag jarenlang in het depot. Maar liefst 95 procent van de kunst in Nederland is onzichtbaar voor het publiek. Er liggen zoveel schatten verborgen in de depots. Door een samenwerking met het Gemeentemuseum Den Haag kunnen we de vroege werken van Mondriaan altijd laten zien. Het is heel mooi dat het museum deze collectie beschikbaar stelt. Daardoor kunnen er meer mensen van genieten en dat is toch ook de bedoeling van kunst." Daarnaast toont Villa Mondriaan ook vroege Mondriaans uit particuliere collecties en andere musea, die eveneens zelden of nooit het depot uitkomen.

Ieder jaar wordt een deel van de collectie gewisseld, zodat uiteindelijk alle vroege werken van Mondriaan zullen worden getoond. Voor deze aflevering koos Kremers dit onbekende winterlandschap, dat Mondriaan in 1893 schilderde, een jaar nadat hij naar Amsterdam was verhuisd. "Het is zijn enige winterlandschap. Daarom heb ik het gekozen, maar ook omdat het past bij deze tijd van het jaar."

Er is niet veel bekend over dit winterse stadsgezicht van het Singel in Amsterdam, al doet Kremers er nog wel onderzoek naar. Ze wil haar studie kunstgeschiedenis afronden met een scriptie over de vroege landschappen van Mondriaan. "Maar het staat vast dat er in 1893 een strenge winter was. Veel grachten waren dichtgevroren. Mondriaan woonde toen op kamers bij de familie Wormser in de Kalverstraat 154. Het Singel lag daar dichtbij. Ik stel me zo voor dat Mondriaan als landschapsschilder geraakt werd door dit sfeervolle plaatje van een dichtgevroren gracht, met in het midden het spoor van een schip dat als een weggetje naar de horizon loopt."

Opvallend is dat het schilderij een zeer kostbare gouden lijst heeft (niet te zien op de foto). Mondriaan kon die als arme student nooit betalen, zegt Kremers. Een verklaring kan zijn dat hij het voor een expositie heeft gemaakt.

Het schilderij heeft iets aandoenlijks en roept heel goed de sfeer op van een stille winterdag. Je krijgt het er haast koud van. Kremers: "Maar als je weet dat dit een echte Mondriaan is, heeft het ook iets knulligs. Het is zeker geen meesterwerk. Wat geldt voor veel van zijn vroege schilderijen. Maar ze laten wel heel mooi zijn ontwikkeling als kunstenaar zien. Ik hoor mensen na een bezoek aan Villa Mondriaan vaak zeggen, dat ze nu zijn latere werk pas echt snappen."

Stagiair wordt directeur

Bezoekers krijgen in Villa Mondriaan ook een indruk van het gezin waarin hij opgroeide. Er is ook werk te zien van de drie leermeesters in zijn jonge jaren: zijn vader Pieter Cornelis Mondriaan, zijn oom Frits Mondriaan en de schilder Jan Braet von Überfelt. Voordat Anne Kremers (1989) benoemd werd tot directeur, heeft ze tijdens haar stage een half jaar in de museumvilla gewoond. "Als ik 's ochtends de trap afliep naar beneden, stond ik bijna meteen tussen de kunst. Dat is zo'n bijzondere ervaring. Ik stelde me ook altijd voor hoe Mondriaan hier als jongen rondliep, leerde tekenen en schilderen en hoe hij vanuit zijn slaapkamer uitgekeken heeft op de omgeving."

Kremers groeide net als Mondriaan ook op in de Achterhoek. Op haar 18de ging ze weg uit Lichtenvoorde om in Rotterdam cultuurwetenschappen te studeren, gevolgd door een studie kunstgeschiedenis in Leiden. Ze had behoefte aan de grote stad, maar sneller dan verwacht keerde ze terug. Na haar stage werd ze benoemd tot directeur van Villa Mondriaan. Ze is de enige betaalde kracht, naast twee stagiaires en 75 'onmisbare' vrijwilligers. Oud-museumdirecteur Wim van Krimpen is haar coach. Ze is niet alleen de jongste museumdirecteur van Nederland, maar voor zover bekend ook de eerste vrouw in Nederland die onderzoek doet naar Mondriaan. "Er wordt vaak gedacht dat hij een stille en eenzame zonderling was. Maar hij hield van dansen en was dol op vrouwen."

Villa Mondriaan in Winterswijk is van 1 nov. tot 6 mrt. alleen op zaterdag en zondag open, van 11 tot 17 uur. Vanaf 7 maart, de geboortedag van Piet Mondriaan, is het museum elke dag, behalve maandag, geopend van 11 tot 17 uur.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden