Een echte leider heeft beeld noch buste nodig

Uiteindelijk bleek de machtige Saddam ook letterlijk een reus op lemen voeten. Er waren niet meer dan een paar stevige rukken aan het touw nodig om het standbeeld van de dictator op het Fardoesplein in Bagdad van zijn sokkel te trekken. De ontluistering was compleet toen Saddams bovenbenen braken en zichtbaar werd dat het massief ogende beeld van binnen hol was. ,,De symboliek droop er in alle opzichten van af'', zegt Marlite Halbertsma, hoogleraar historische aspecten van kunst en cultuur aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam.

Ze heeft ademloos gekeken naar de 'beeldenstorm'. In het besef dat ze getuige was van 'oeroude' rituelen. Het idee om kunst en in het bijzonder beeldhouwwerk te gebruiken als symbolen van de macht, is zo oud als de mensheid. ,,En al even oud is de gewoonte om die symbolen te verwoesten als de machthebber moet plaatsmaken voor een nieuw tijdperk of een andere leider.''

Al in de tijd van de farao's in Egypte werden beelden en bouwwerken opgericht tot meerdere eer en glorie van de machthebbers. Ook de Romeinse keizers lieten hun sporen na in de vorm van standbeelden en andere eretekens, die later in de Middeleeuwen vakkundig werden uitgegumd door de christenen, die niets moesten hebben van de goddelijke verering van koningen en keizers. Het beroemde bronzen ruiterstandbeeld van keizer Marcus Aurelius uit de tweede eeuw na Christus (het enige gaaf bewaarde ruiterstandbeeld uit de oudheid) overleefde de beeldenstorm ook alleen maar, omdat hij werd beschouwd als de eerste christelijke keizer.

Potentaten die zichzelf in graniet, marmer, beton of brons laten vereeuwigen, houden vaak de rechterarm naar voren geheven. Ook bij het beeld van Saddam op het Fardoesplein was dat het geval. Halbertsma: ,,Deze heerschapspose komt voort uit het gebaar van begroeting, een verwijzing naar het Avé. Maar bij dit soort beelden gaat er van deze pose behalve iets zegenends ook iets dreigends uit.''

Dat laatste verklaart ook waarom dictators vaak zulke kolossale en zoveel standbeelden van zich laten oprichten. Halbertsma: ,,Ze willen het volk overdonderen met hun aanwezigheid en alom vertegenwoordigd zijn.'' Zo liet de in 1994 overleden Noord-Koreaanse president Kim II-sung, die zich als een god liet vereren door zijn onderdanen, maar liefst 50000 granieten en marmeren standbeelden na. Uit luidsprekers schalden ook overal in het land Kims toespraken over de straten en velden. Ook bij de beelden die van Lenin en Stalin werden opgericht, ging het in de eerste plaats om de omvang, de praal en protserigheid, als symbool van de macht. Met schoonheid of een artistieke uitdrukking had het niets van doen.

Behalve het formaat draagt ook het paard vaak bij aan de macht die een dictator wil uitstralen. Hoog te paard gezeten, in zijn uniform van kapitein-generaal, is bijna 30 jaar na zijn dood nog altijd in Madrid het bronzen ruiterstandbeeld van dictator Francisco Franco aanwezig. Regelmatig laait de discussie op of het niet weggehaald moet worden, maar niemand schijnt te weten wie de eigenaar is. Ook in Moskou bestaan er nog standbeelden van Lenin en Stalin, zij het niet meer in het straatbeeld. Voorzover ze nog niet zijn gesloopt of omgesmolten, worden ze bewaard op een begraafplaats. En van Mussolini kun je zelfs nog steeds bustes kópen. Op Sicilië zijn ze verkrijgbaar, in diverse formaten en gemaakt van lavasteen.

Kenmerkend voor dictators is ook dat ze zelf hun eigen standbeelden laten oprichten (of daarvoor een bevriende club inhuren). ,,Ik zie daar ook een vorm van onzekerheid in en beperktheid. Het heeft haast iets zieligs. Leiders die zich gesteund weten door hun onderdanen en hun macht niet hoeven af te dwingen, hebben geen standbeelden nodig om zichzelf te manifesteren. Die richten anderen wel voor hen op om hen te eren of te gedenken.''

Aan Nederland is deze standbeeldencultuur voorbijgegaan, zegt Halbertsma. ,,We hebben wel veel beelden, maar dat zijn allemaal hele lieve.'' Misschien is het ook wel veelzeggend dat uitgerekend in Nederland het beeld staat dat als eerste ter wereld werd gemaakt van iemand die geen vorst, keizer of machthebber was, maar geleerde: Desiderius Erasmus. Hendrick de Keyser maakte het in 1622 onthulde standbeeld van Erasmus, dat sindsdien in Rotterdam staat. Halbertsma: ,,Dat beeld is een wonder van ingetogenheid.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden