Een echte handelsoorlog is iets uitzonderlijks

Staalfabriek in Clairton, Pennsylvania.Beeld AFP

Een handelsoorlog lijkt op komst, nu de VS heffingen gaan invoeren op staal en aluminium. Daarmee lost president Trump een van zijn verkiezingsbeloften in. Toch komt zo'n oorlog bijna nooit voor.

Hij doet het toch. Donald Trump voert over twee weken heffingen in op de import van buitenlands staal (25 procent) en aluminium (10 procent). Canada en Mexico, de grootste staalexporteurs naar de VS, hoeven ze voorlopig niet te betalen en Trump heeft de mogelijkheid opengelaten dat dit ook, geheel of deels, voor andere 'vrienden van Amerika' kan gelden. Wie wat moet gaan betalen, en hoeveel, is nog onduidelijk.

Maar stel dat de Europese Unie als represaille besluit de import van staal, motoren, jeans, cosmetica, pleziervaartuigen, bourbon, maïs en andere agrarische producten uit de VS te belasten - daar heeft 'Brussel' mee gedreigd.

Stel dat China, dat vrij weinig staal naar de Verenigde Staten exporteert, dat ook doet.

Dat Trump de Europese represailles beantwoordt met heffingen op buitenlandse auto's.

En dat de EU dan....

Als dat allemaal gebeurt, dan is er een echte handelsoorlog die veel producten duurder zal maken en die veel sectoren, mensen en landen zal raken. Dan is er sprake van iets uitzonderlijks. Echte handelsoorlogen zijn een zeldzaamheid.

Russische sancties

Eigenlijk is er de laatste jaren maar één geval dat erop lijkt. Dat zijn de sancties die Rusland enerzijds en de EU en een serie andere landen anderzijds tegen elkaar hebben uitgevaardigd. 

Sinds 2014 mogen Amerikaanse en Europese bedrijven geen zaken meer doen met een aantal Russische banken, wapenfabrikanten en energiebedrijven. Als reactie voerde Rusland een verbod in op de import van veel landbouwproducten. De sancties zijn nog steeds van kracht.

Maar de aanleiding voor die sancties lag buiten de sfeer van de handel. Rusland werd gestraft voor de annexatie van De Krim en zijn bemoeienis met Oekraïne. Het is een geo-politiek conflict dat (ook) op het gebied van de handel wordt uitgevochten.

Kenmerken van een handelsoorlog hebben de sancties wel. De partijen weten waar hun eigen belangen liggen en waar ze hun tegenstander kunnen raken. De sancties gelden wel de Russische olie-industrie, maar laten de gassector vrijwel ongemoeid. Logisch, want Europa draait deels op Russisch gas. Rusland bant Nederlands fruit, maar niet de Nederlandse kassenbouwers. Hun kennis en kassen heeft Rusland nodig.

Handelsruzies

Handelsoorlogen. Het woord is deze eeuw vaak gevallen. Als het valt, vallen twee dingen op. Het woord 'dreigend' valt dan vaak ook. Een 'handelsoorlog' is meestal iets waarmee wordt gedreigd. Het tweede dat opvalt: het gaat in die 'oorlogen' zelden om een breed scala van producten en een groot aantal landen. Meestal gaat het om één of een paar producten, en om twee landen. 'Handelsoorlog' is dan een misleidende term. Het gaat meer om handelsruzies.

Zo ruzieden China en de VS in 2009 over autobanden. De VS beschuldigden China van het dumpen - het onder de kostprijs verkopen van banden op de Amerikaanse mark. President Barack Obama trof de Chinese banden met een invoerheffing van 35 procent. In 2012 werd die ingetrokken. De ruzie speelde door in een ander conflict.

Dat ging over kip en kippenvoetjes. Volgens de VS dumpte China kipproducten in de VS, waarna China de VS van kippenvoetjesdumppraktijken beschuldigde. Over en weer kwamen invoerheffingen. De kwestie werd voorgelegd aan de Wereldhandelsorganisatie (WTO), de instelling die sinds 1995 in dit soort kwesties een scheidsrechterlijk oordeel kan vellen. De WTO gaf de Amerikanen grotendeels gelijk: zij dumpten niet. Daarop verlaagde China de kippenvoetjesheffing, maar schafte ze niet af.

Tegendruk

Over staal is vaker getwist. In 2002 voerde president George Bush heffingen in op staal uit een aantal buitenlanden. De Europese Commissie liep naar de WTO die Brussel gelijk gaf. Toen Bush de heffingen niet wilde intrekken, dreigde de EU met tegenheffingen op sinaasappels uit Florida en auto's uit Michigan. Een handelsoorlog leek in zicht, maar Bush koos eieren voor zijn geld. Tegendruk, dat wil wel eens helpen om een heffing te voorkomen. Diplomatie soms ook.

In 2011 voerde Obama heffingen in op een aantal staalproducten uit China. Dumping, luidde wederom de beschuldiging. De EU volgde het Amerikaanse voorbeeld. Ook over dit geval oordeelde de WTO en trokken de Chinezen aan het kortste eind. De maatregelen die zij namen, waren voor de VS en de EU echter onvoldoende. Deze week besloot de EU de heffingen op Chinese pijpen van staal en roestvrijstaal met vijf jaar te verlengen. Ook op andere staalproducten uit China heeft de EU heffingen ingevoerd.

Lage muntwaarde

In 2010 dreigden de VS met sancties tegen China omdat het land de waarde van zijn munt kunstmatig laag zou houden. Dat zou de export van Chinese goederen bevorderen en de import van Amerikaanse waar bemoeilijken. Het conflict liep op en de VS kregen steun van andere landen. Daarop besloot China zijn munt meer in waarde te laten fluctueren.

Dat de VS en China regelmatig bakkeleien over handelspraktijken is niet zo vreemd. China pleegt nogal eens goederen te dumpen. Veel producten die de VS vroeger maakten, komen nu uit China. En het handelsoverschot dat China met de VS heeft is gigantisch: 375 miljard dollar, is de schatting, en dat betreft dan alleen goederen.

Echte internationale handelsoorlogen - die veel landen en veel producten raken - zijn er lang niet geweest. Nu doemt er een op. Dat komt door Trump, zegt Raoul Leering, hoofd Internationaal Handelsonderzoek bij ING. "Bush en Obama waren in principe voor vrije handel. Trump niet. Hij wil die heffingen om de Amerikaanse staalindustrie te beschermen en de handelstekorten te verkleinen die de VS met veel landen heeft. Het principe dat producten gemaakt moeten worden in landen die dat het meest efficiënt kunnen, onderschrijft hij niet."

Zonnepanelen en wasmachines

Trump is een pleitbezorger van heffingen. Dat was hij tijdens de presidentscampagne, dat bleef hij toen hij president werd. Hij voerde ze al in op zonnepanelen en wasmachines, waarmee hij onder meer China en Zuid-Korea raakte. En mogelijk ook de Amerikaanse telers van sorghum en sojabonen, want China kijkt of het daar heffingen op kan invoeren.

Trump zal met zijn heffingen op buitenlands staal goed scoren in de Rust Belt, het gebied waar veel staalfabrieken staan, denkt Leering. De heffingen kunnen daar leiden tot extra banen (of minder banenverlies) bij de staalbedrijven.

Toch is Leering is ervan overtuigd dat Trump zich in zijn eigen voet schiet. "De VS kunnen niet zonder buitenlands staal. Bepaalde soorten en kwaliteiten maken ze zelf niet. Als geïmporteerd staal duurder wordt, worden auto's en talloze andere producten ook duurder. Trump maakt de staalarbeiders blij, maar hun overburen die in de auto-industrie werken niet." Tot de producten die duurder worden, horen bierblikjes, de batterijen van Duracell en de graafmachines van Caterpillar. Het staal voor die producten komt vaak uit IJmuiden en wordt gemaakt door Tata Steel.

Werknemers of winst

Schiet Trump in eigen voet? Onderzoeken naar de effecten van heffingen wijzen uit dat het er dik in zit. De autobandenheffing was prettig voor de Amerikaanse bandenfabrikanten en hun werknemers, maar niet voor de Amerikaanse consumenten. Banden werden duurder. De staalheffingen van Bush kostten de VS vooral geld.

Twijfelachtig is of de werkgelegenheid in de staalsector aantrekt door de heffingen. Zullen de staalbedrijven niet eerst hun winsten verhogen en die winst aan aandeelhouders uitkeren? Zullen zij hun prijzen niet verhogen als er minder concurrentie is? Leering wijst op een ander aspect. Kunnen de fabrieken hun productie wel fors verhogen als de vraag naar Amerikaans staal stijgt? "Het zal wel een paar jaar duren voordat ze daarvoor voldoende capaciteit hebben", zegt hij.

Slecht betaalde baantjes

Als de VS de voor hen negatieve effecten van vrijhandel wil bestrijden, dan zijn er betere manieren dan heffingen, oordeelt Leering. "Europese werknemers die hun baan in de industrie verliezen, komen veel sneller aan gelijkwaardig nieuw werk dan hun Amerikaanse lotgenoten. Als de Amerikanen al werk vinden, dan zijn het slecht betaalde baantjes als hamburgerbakker of pizzabezorger. Europese bedrijven investeren meer in hun werknemers, in scholing, in employability. Dat zouden de Amerikanen ook moeten doen."

Komt er een handelsoorlog? Leering hoopt van niet en refereert aan de heffingen die landen elkaar oplegden in de hoop de in 1929 ontstane economische crisis te bestrijden. "20.000 producten vielen toen onder heffingen. Het kan die kant op gaan als Trump doorzet en er een kettingreactie komt."

Lees ook: Nieuw handelsverdrag drijft de prijs van Amerikaanse friet in Japan op en Vier manieren om de staalheffingen te ondermijnen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden