'Een echt lichaam! Eek!'

De film 'Her' raakt een snaar, zo blijkt uit de vele artikelen die op internet verschenen over Samantha, het besturingssysteem waar Joaquin Phoenix verliefd op wordt. Hoe realistisch is 'Her'?

In 'Her' leent actrice Scarlett Johansson haar stem aan OS One Samantha, een aan iPhone's Siri herinnerend besturingssysteem waar de held Theodore Wombley (Phoenix) zijn hart aan verpandt. Deze Wombley is een eenzame man die na zijn echtscheiding niet veel verder komt dan werken en gamen tot de vers ge-update OS One in zijn leven komt. Virtuele persoonlijk assistente Samantha praat intiem in zijn oor en organiseert niet alleen in luttele secondes zijn e-mail maar speelt ook in op belangrijker emotionele behoeftes van Theodore - ze componeert muziek, maakt grapjes, duikt foto's op. Het 'tweetal' begrijpt elkaar op een vrij fundamenteel niveau en er ontspint zich een liefdesrelatie die alle kenmerken heeft van een gewone relatie met als enige complicatie dat Samantha wel de sexy stem heeft van Scarlett Johannson, maar niet haar lichaam. Maar gek genoeg is dat het punt niet zo. De zichzelf ontwikkelende Samantha weet steeds beter in te spelen op Theodore's stemmingen en behoeftes.

Hoe reëel is Samantha?
Ideaal zo'n begripvolle Scarlett Johansson in je oor. Wie wil dat niet? De film 'Her' werd eind vorig jaar in de VS enthousiast onthaald en niet helemaal onverwacht stortten hordes nerds zich op de grote vraag: hoe reëel is Samantha? Niet onrealistisch menen de meesten. Zo poneert Ray Kurzweil, schrijver van het boek 'Het tijdperk van levende computers - wanneer computers slimmer worden dan mensen' op zijn blog dat Samantha rond 2029 realiteit zou kunnen zijn, en zelfs nog iets ontwikkelder dan de Samantha in de film, daar haar gemis aan een lichaam dan virtueel gecompenseerd zou kunnen worden via lenzen en 'head mounted displays' zoals Google Glass.

In interviews vertelde regisseur Spike Jonze dat hij schrok toen iPhone nog tijdens het productieproces van 'Her' de virtuele assistente Siri lanceerde; hij was bang dat zijn film door de werkelijkheid zou worden ingehaald. De in vergelijking met Samantha mechanisch sprekende, en snel in onwetendheid of onbegrip strandende 'echte' virtuele Siri bleek de concurrentie met de fictieve, hyperintelligente maar ook sexy Samantha gelukkig niet echt aan te kunnen.

Iets waar Apple overigens na het verschijnen van de film wel geestig op inspeelde. Wie nu aan Siri in de iPhone vraagt of zij Samantha is krijgt van haar het nijdige antwoord: "No. Her portrayal of an intelligent agent is beyond artificial". Tenminste dat kan Siri's antwoord zijn, het kan ook zijn dat ze antwoordt: "I am afraid not. But she will not know you better than I do."

Als zichzelf ontwikkelend kunstmatig intelligent systeem treedt de fictieve Samantha in de voetsporen van eerdere fictieve besturingssystemen, zoals HAL 9000 uit '2001: A Space Odyssey' (1969) van Stanley Kubrick. Net als Samantha was ook HAL alleen maar stem, zij het geen wulpse vrouwenstem, maar een wat monotone mannenstem, die op het eerste gehoor beleefd en inschikkelijk, maar daarom ook meteen aardig griezelig klinkt. HAL 9000 is als de full proof zesde astronaut aan een ruimtemissie toegevoegd, waarna hij zich op eigen houtje ontwikkelt tot een kwaadaardig, krankzinnig brein dat erop uit is om de astronauten en hun ruimteschip te vernietigen. Die toekomstige kwaadaardigheid proefde je al in dat niet zo geruststellende vlakke stemgeluid van HAL.

Eenzelfde wantrouwen voelde je jegens 'mecca' David in de film 'A.I.' (2001) van Steven Spielberg, naar een script van Stanley Kubrick. Deze robot heeft wel een lichaam, dat van een 11-jarige jongen, en hij is bovendien geprogrammeerd om van zijn menselijke eigenares, zijn 'moeder', te houden. Maar dat mechanische lichaam vormt ook Davids achilleshiel. Als hij spinazie eet, gaat zijn systeem in de war en stort zijn gezicht in. Als hij samen met zijn menselijke broer in het zwembad valt, wordt zijn broer gered en laat men de mecca met hulpeloos uitgestrekte armen gewoon onder water op de bodem liggen. Beide films speelden in op de in science fiction vaker verbeeldde angst voor de zichzelf ontwikkelende machine die in de toekomst de macht overneemt.

Bijzonder aan 'Her' is dat de film niet zozeer inspeelt op die angst voor de robot maar juist gaat over hoe intiem onze levens al met de technologie verweven zijn en hoe zij onze menselijke verhoudingen al ernstig heeft veranderd. En dat zit hem dan niet direct in onze omgang met virtuele assistenten zoals Siri of Evie of TomTom, al zal iedereen wel eens schelden tegen zijn TomTom of terugpraten tegen virtuele hardloopcoach Evie. Het zit hem ook niet in Samantha's gelijkenis met reeds geproduceerde surrogaatrobots, zoals de al weer uit de handel genomen Aibo (robothond) of de al lang vergeten tamagotchi.

Spike Jonze toont een ver-Facebookte, conflict mijdende wereld waarin het prettig beheersbare virtuele schijncontact de plaats heeft ingenomen van het enge onvoorspelbare emotionele echte contact. Om die virtuele vervreemding draait het in 'Her'. En dan niet alleen in de relatie van Theodore met Samantha, die haar eerste deukje oploopt als Theodore Samantha hoort zuchten: "Een echt lichaam. Eek!" Je ziet het ook in de relatie tussen Theodore en zijn beste vriendin Amy, als zij samen etend in een restaurant niet met elkaar maar schijnbaar in zichzelf ieder met hun eigen OS praten. Of in het bedrijf waar Theodore werkt en dat handelt in namaak handgeschreven brieven: beautifulhandwrittenletters.com.

Intimiteit
In Engeland was er vorig week een klein maar veelzeggend mediarelletje rond een interview met regisseur Spike Jonze bij 'Newsnight'. Tijdens het interview bleef de regisseur tegenover presentator Emily Maitlis volhouden dat de technologie in zijn film alleen maar decor was, en dat 'Her' eigenlijk over intimiteit ging en over de moeilijkheid om in contact te blijven met anderen. In plaats van meteen haar vragen te beantwoorden vroeg de regisseur eerst aan de interviewer of zijn film haar geraakt had. De door die rol-omkering geirriteerde Mailtlis hield zich zo'n beetje op de vlakte, maar reageerde later gepikeerd op Twitter met te zeggen wat er volgens haar mankeerde aan 'Her'. De ruzie werd zo onbedoeld een mooie illustratie van Jonze's visie. In het echte contact gaat er iets mis, dat blijft onuitgesproken, maar daarna geef je de ander veilig virtueel alsnog om de oren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden