Een Duitse loopgraaf in Nederland

Jarenlang was het niet meer dan een overwoekerde greppel. Maar de enige loopgraaf uit de Eerste Wereldoorlog in Nederland is weer zichtbaar in het Bergherbos.

"Hier vanaf de stuwwal konden Duitse soldaten het gebied overzien en indien nodig oprukkende vijanden bestoken." Boswachter Karel van der Heijden wijst naar de laaggelegen vlakte. De plek waar hij staat is bijzonder: een Duitse loopgraaf uit de Eerste Wereldoorlog, gelegen op Nederlands grondgebied. Opmerkelijk omdat het krijgsgeweld van de Eerste Wereldoorlog aan het neutrale Nederland voorbijging. Elke stap die een Duitse soldatenlaars in Nederland zette, zou een schending van die neutraliteit betekend hebben. Dat deze loopgraaf aan de Nederlandse kant van de grens is beland, heeft alles te maken met grenscorrecties die na de volgende wereldoorlog werden doorgevoerd.

Jarenlang was de grillige greppel slechts een litteken in het landschap. "Overwoekerd door braamstruiken", weet Van der Heijden. "Niet meer als loopgraaf herkenbaar. Tijdens het project 'Speuren naar Bosgeschiedenis' is op deze plek een deel ervan gereconstrueerd." En dat voelt spannend. Een sleuf van twee meter diep, houten palen en planken die de borstwering vormen. Om over de wal heen te kunnen kijken moeten we op een ophoging gaan staan, het zogeheten vuurbanket. Over Duitse akkers heen zien we het dorpje Beek liggen. De boswachter kent zijn geschiedenis: "De Duitsers waren toch bang dat Nederland zich bij de geallieerde landen aan zou sluiten en Duitsland zou binnenvallen. In 1916 begonnen ze met de aanleg van verdedigingslinies. Vanaf de oever van de Rijn via de Eltenberg tot hier ligt een kilometerslang stelsel van loopgraven."

En dat in dit vredige landschap. Onze wandeling zijn we begonnen bij 't Peeske, de voormalige watermolen die inmiddels al heel lang dienst doet als uitspanning. Het Bergherbos is een van de meest afwisselende bosgebieden van Nederland en staat garant voor klassiek wandelgenot. We passeren vriendelijk glooiende akkers aan de bosrand, hoog opgaand beukenbos, een open graslandje tussen de bomen. Bij twee grenspalen begint een paadje dat parallel aan de grens loopt. Een stalen zuil met een handgranaat markeert de ingang van de loopgraaf. Voorafgaand aan de reconstructie is grondig onderzoek gedaan, vertelt Van der Heijden. "Precies op de plekken waar ze palen moesten plaatsen, vonden de aannemers resten staaldraad van de oorspronkelijke borstwering."

Na afloop van de Eerste Wereldoorlog werden de stellingen ontmanteld, de houten borstweringen verwijderd. De enorme kraters die even verder landinwaarts liggen, bleven achter nadat daar bunkers waren opgeblazen. Bij de Hoge Heide zijn nog resten van bominslagen, tankgrachten en loopgraven uit de Tweede Wereldoorlog te zien. Het landschap vertelt zijn verhaal. Om iedereen in de gelegenheid te stellen dat verhaal te beleven, is de verborgen geschiedenis van het Bergherbos zichtbaar gemaakt. Gelukkig is het niet louter een geschiedenis van oorlog en geweld. Aan de boomsoorten zijn de fasen van ontginning en bosaanplant af te lezen. Hout van de grove den was geschikt voor de stutten in de mijnen, eikenschors voor leerlooierijen. Stukken bos verdwenen, andere werden nieuw aangelegd.

De Stokkumse spreng fluistert zachtjes over degenen die lang geleden een kwel van opborrelend grondwater uitgroeven en zo het begin van een bescheiden beekje creëerden. En hoewel vandaag de dag hotelgasten over een asfaltweg naar het parkeerterrein op de top kunnen rijden, is de Motte Montferland in essentie nog altijd een middeleeuwse verdedigingspost. Al rond de 11de eeuw werd de heuveltop kunstmatig opgehoogd en versterkt.

Rond de motte bepalen lange, kaarsrechte lanen het wandelritme. Als even verder het bos wat grilliger wordt, geeft een volgende stalen zuil aan dat de bosbodem weer wat wil vertellen. Lange sleuven die te breed en te diep zijn om als loopgraaf dienst te hebben gedaan, roepen nieuwe vragen op. De boswachter glimlacht. "IJzerkuilen. Wat je hier ziet zijn de restanten van open mijnbouw in de vroege middeleeuwen. Probeer je voor te stellen dat hier vanaf de 7de eeuw ijzer gewonnen werd." Ik zie zwaarden, schilden en lansen voor me. Gemaakt van ijzer, en dat moest natuurlijk ergens vandaan komen. Van der Heijden vertelt een technisch verhaal van klapperstenen en aftapovens. "Klapperstenen heten zo omdat het leembrokken zijn met een schil van ijzerhoudend materiaal. Als er ruimte ontstaat tussen schil en kern en je schudt ermee, dan rammelt en klappert het." In dit deel van het bos zijn eeuwenlang stenen gedolven, in de directe omgeving werd het ijzer eruit gewonnen. Wie het weet, ziet ineens overal ijzerkuilen.

Door mooi, oud bos daalt het pad langzaam af. Voorbij een kleine zandvlakte komt de bosrand in zicht. Een krans van akkers omarmt het Bergherbos. Veel van die akkers zijn aangekocht door Natuurmonumenten om er op een milieuvriendelijke manier landbouw te bedrijven, ze leveren nu biologische gerst, haver, spelt en rogge. Een nieuw hoofdstuk in het verhaal van het Bergherbos.

Route en apps

undefined

Cultuurmonumenten

Op 25 mei, op de valreep van de Cultuur Monumenten Maand, is de nieuwe cultuurhistorische route door het Bergherbos officieel geopend.

Via de website van Natuurmonumenten zijn twee bijbehorende wandel-apps beschikbaar. natuurmonumenten.nl/bergherbos

Het boekje waarin deze cultuurhistorische wandeling uitgebreid staat beschreven kost euro9,95 en is o.a verkrijgbaar bij 't Peeske, of via www.erfgoedroute.nl.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden