Een Duitse dokter in de Goelag

Een nauwgezet verslag van zeventien jaar Siberië

'Kamp' begint in 1943, het moment waarop schrijfster Angela Rohr aankomt in het kamp Nizjni Tagil in de Oeral. Rohr werd in 1890 geboren als Angela Müllner in Znojmo in Moravië, destijds een onderdeel van het Oostenrijks-Hongaarse rijk. Ze huwde drie keer, eerst met Leopold Hubermann, later met Simon Guttmann en weer later met Wilhelm Rohr. Met haar echtgenoten reisde ze naar Parijs, Berlijn en Zürich. In die laatste stad kwam ze in aanraking met het dadaïsme. Ze studeerde er ook geneeskunde, een vak dat altijd haar grote passie zou blijven. In 1926 verhuisde ze met Wilhelm Rohr naar de Sovjet-Unie, waar ze werkte als medisch assistent en als correspondent voor de Frankfurter Zeitung (1928-1937).


Toen Duitsland in 1941 de Sovjet-Unie binnenviel, was het lot van de Duitsers in Moskou bezegeld: ze werden allemaal gearresteerd. Rohr werd in augustus 1942 als 'sociaal gevaarlijk element' veroordeeld tot vijf jaar Goelag. Tussen 1943 en 1946 verbleef ze in meerdere kampen - onder meer Tavda - in West-Siberië, waar ze overwegend in lazaretten terechtkwam.


In het kamp werkte ze als hulparts in het kamphospitaal. Rohr beschrijft in haar boek op een minutieuze manier hoe het er in die nauwelijks ingerichte ziekenboegen aan toe ging. Het lazaret was een plek waar gevangenen even konden uitrusten van het moordende werk in de Siberische bossen. Ze deden dan ook alles om ziek te worden verklaard: ze maakten zichzelf ziek door een tabakoplossing te drinken, ze hakten hun vingers af of fingeerden geestesziekte. Als dokter schreef Rohr heel wat zieken rust voor, maar toch veel minder dan ze had gewild. Het kampsysteem had immers als regel dat slechts 4 procent van de gevangenen ziek mocht worden verklaard, een quotum dat onophoudelijk door 'speciale commissies' werd gecontroleerd. Maar eigenlijk was iedereen uitgeput. "De echte kwelling was de 'algemene' ziekte", schrijft Rohr. "Iedereen, niemand uitgezonderd, had schurft." De gevangenen leden ook aan extreme ondervoeding, waardoor ze bijzonder vatbaar waren voor allerlei ziekten, van griep tot vlektyfus. Mensen stierven onophoudelijk. "Het centrale lazaret in Tagil was groot. In april 1943 stierven er meer dan drieduizend mensen. Dat zegt genoeg", aldus Rohrs onderkoelde commentaar.


Angela Rohr beschrijft wrede gebeurtenissen op een afstandelijke, soms zelfs sarcastische manier: "In het kamp maakten we onderscheid tussen gewoon en ongewoon sterven. Sterven was gewoon en werd geaccepteerd wanneer het in het lazaret gebeurde, het was ongewenst als het op de werkplek plaatsvond en absoluut verboden in de barak zelf, en toch kwam het alle drie voor."


Rohrs boek is één lange opsomming van alles wat er in het kamp gebeurt, een opeenstapeling die door de enormiteit van de gegevens een overtuigend beeld van het kampleven schetst. Die precieze maar afstandelijke benadering maakt het relaas nog enigszins verteerbaar, want de existentiële uitzichtloosheid is nauwelijks te bevatten. "Ik woon nu al zo lang hier in het noorden dat mijn ogen zijn bevroren. Ik kan de schaamte niet meer zien", noteert Rohr. Haar boek eindigt in 1957, het jaar waarin haar verbanning eindelijk werd opgeheven. De schrijfster was op dat moment al 67 jaar oud.


Angela Rohr: Kamp Vert. Izaak Hilhorst. De Arbeiderspers, 379 p., euro 22,99

Schob

Zoekend naar de juiste mascotte voor het festival rond vergeten oude romans stuitte het Letterenfonds op cultschrijver Marcel Schwob (1867-1905), ook vergeten, vermoedelijk ten onrechte. Deze Joods- Franse symbolist inspireerde schrijvers als Jorge Luis Borges en Roberto Bolaño. Zelf stond hij nog niet op het programma.


Dit jaar staan naast de drie hier besproken titels nog zeven romans op het programma. Vergeten titels van Virginia Woolf, Bernard Malamud, Jean Raspai, Joseph Mitchell en de minder bekende auteurs Franz Werfel, Mouloud Mammeri en Kushwant Singh.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden