Een duik in de Duitse identiteit

'Studio' van dezelfde kunstenaar. (FOTO'S VG BILD-KUNST BONN, PICTORIGHT, AMSTERDAM)

De tentoonstelling Thomas Demand - Nationalgalerie is te zien in Rotterdam. De toeschouwer wordt gevraagd te herkennen wat Duitsers zouden herkennen.

Wat ziet u eigenlijk? U ziet sporen van uw herinnering, u kijkt naar uw eigen ’Vergeten’.

Dat is de kern van de toelichting die de Duitse kunstenaar Thomas Demand (1964) vorig jaar gaf op zijn grote tentoonstelling in de Neue Nationalgalerie, het fameuze door architect Mies van der Rohe gebouwde museum in Berlijn. Demand was niet scheutig met commentaar op zijn werken. Verklarende teksten waren uit den boze, de monumentale foto’s moesten zelf de toeschouwer aan het denken zetten, de Duitse toeschouwer wel te verstaan. Want juist voor hen waren deze specifieke beelden bestemd.

De tentoonstelling ’Thomas Demand – Nationalgalerie’ is op reis gegaan en is nu voor het eerst buiten Duitsland te zien, en wel in het Rotterdamse Museum Boijmans van Beuningen. Door de verhuizing krijgt de expositie er een extra gelaagdheid bij. Nederlanders gaan kijken naar beelden die bij Duitsers sporen van herinnering zouden moeten opwekken. De kijker moet als het ware in de huid kruipen van de Duitsers, zich indenken wat zij hebben meegemaakt.

Thomas Demand mag dan zelf geen verklarende teksten hebben gegeven, hij heeft wel de toneelschrijver Botho Strauss uitgenodigd om zijn visie te geven op de werken. Hij doet dat in prachtige poëtische taal, associaties die bij Botho Strauss opkwamen bij het zien van deze fotografische kunstwerken.

Dat is ook de opdracht voor het publiek: kijk naar de werken en associeer er zelf op los. Maak bij wijze van spreken je eigen teksten. Wat zou je er zelf bij willen schrijven? Bedenk er wel bij dat je even een Duitser bent met z’n specifieke historische achtergrond: van twee door een Muur gescheiden Duitslanden, van terrorisme tegen de staat, van verwerking en bewustwording van een duister oorlogsverleden, enzovoorts...

Speciaal voor de expositie in Rotterdam wordt de toeschouwer daar wat bij geholpen door korte filmpjes van de Duitse filmmaker Alexander Kluge met bijvoorbeeld onderwerpen als de kelders van de Rijksdag in Berlijn met door de Russen opgeschreven muurteksten; onderwerpen als de adelaar, het Duitse wapensymbool in vele gedaanten; of een verloren laars in de sneeuw, verwijzend naar het traumatische oorlogsverleden.

In het Rotterdamse Boijmans maken we een duik in de Duitse identiteit, onderzoeken we wat we denken te herkennen in het collectieve geheugen van onze buren. In Berlijn viel de tentoonstelling vorig jaar samen met de viering van de oprichting van Bondsrepubliek Duitsland 60 jaar geleden en de val van de Muur 20 jaar geleden; in Rotterdam valt het tonen van Demands werk samen met het einde van de Tweede Wereldoorlog 65 jaar geleden en het bombardement op de stad 70 jaar geleden. De tentoonstelling – in een aangepaste versie met 25 werken – heeft als doel, zo staat in een begeleidend schrijven, vragen op te roepen over het beeld dat Nederlanders hebben van Duitsland en indirect over de verschillende manieren waarop de twee landen omgaan met de recente geschiedenis.

In de Neue Nationalgalerie in Berlijn hingen de werken van Thomas Demand in zalen met zware gordijnen, als werden ze getoond in een donker theater. In Rotterdam wordt deze symboliek voortgezet. De wanden zijn van onder tot boven bekleed met een behang met patronen van hangende gordijnen. De foto’s zijn als het ware het decor van de Duitse geschiedenis, of wellicht van Demands eigen geschiedenis.

Thomas Demand heeft zo zijn eigen werkwijze. Hij ging op zoek naar foto’s uit het nieuws die herkenbaar zijn, die veel Duitsers wellicht ergens in hun geheugen hebben opgeslagen. De foto’s bootste hij na, herbouwde ze tot een decor van karton en papier en gaf er zijn eigen touch aan. Deze decors fotografeerde hij opnieuw, op zo’n manier dat het beeld toch een spoor van herkenning oproept. ’Dit heb ik ooit gezien, wat is het ook alweer’ moet de toeschouwer in het theater van Thomas Demand denken. Met dat nabouwen en opnieuw fotograferen, brengt Demand een extra gelaagdheid aan in zijn werken.

Het zijn fascinerende beelden, die nader beschouwd niet meer zijn dan foto’s van perfect fröbelwerk. De toeschouwer is geneigd zijn neus bijna op de afbeeldingen te drukken om de lijmsporen van de kartonnen bouwwerkjes te ontwaren. Van een afstand lijkt het allemaal levensecht, maar in werkelijkheid leven we in een namaakwereld, een nabootsing van een spoor in het Duitse collectieve geheugen.

Bij binnenkomst op de tentoonstelling is daar direct het werk ’Lichtung’ (2003) de enorme foto van twee bij vijf meter van een bos, zo mooi als een bos kan zijn met het licht dat door de bladeren valt. Alles levensecht, alles lijkt te kloppen volgens de wetten van de natuur. De lucht, de lichtval, de blaadjes, de stammen roepen de sfeer op van het mythische woud, dat in zoveel Duitse liederen, gedichten en verhalen terugkeert. Het is pure nep, karton en papier, maar zo mooi gemaakt en met speciale belichting gefotografeerd dat het werk die sfeer dubbel lijkt op te roepen.

Het is niet een tentoonstelling om zomaar even langs te lopen. De toeschouwer moet moeite doen om het werk in zich op te nemen, te schatten, te duiden. Wellicht is dit voor een deel van het publiek wat te veel gevraagd: te herkennen wat de Duitsers zouden moeten herkennen.

Bij een beeld van een venster met lamellen ben je geneigd door de kieren te kijken. Wat gebeurt er achter die lamellen? Een moord, een geheime bijeenkomst, de voorbereiding van een terroristische actie?

Het werk ’Heldenorgel’, gemaakt naar een foto van het gelijknamige orgel in het Oostenrijkse Kufstein, roept gemengde gevoelens op. In Kufstein speelt het uit 1931 daterende orgel elke dag om twaalf uur het lied ’Alte Kameraden’. Hier lijkt het werk, waarin elke orgelpijp een iets andere vorm heeft, op een bataljon van soldaten die in het gareel staan, klaar voor de strijd en bereid te doen wat de blaasbalg, de organist van hen vraagt. Maar ja, wellicht is dit weer een typisch Hollandse interpretatie, een vooroordeel over de zo gehoorzame Duitser die doet wat de meester van hem verlangt.

De werken van Thomas Demand confronteren de welwillende bezoeker met zijn eigen geheugen, zijn eigen (voor)oordelen. Daar is geen ontkomen aan. De toeschouwer moet met zichzelf aan de slag, althans als ie er voor open kan staan.

'Heldenorgel' van Thomas Demand. (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden