Een dubbel burgerschap voor iedereen

Langzaam wordt de EU niet alleen een wetgevingsmachine, maar ook een arena voor politieke strijd. De optelsom van praktische voordeeltjes behoort tot het verleden.

Ruim 60 procent van de Nederlandse bevolking wil de dubbele nationaliteiten inperken, aldus het Centraal Bureau voor de Statistiek. Mensen die kiezen voor naturalisatie, moeten de andere nationaliteiten maar opgeven. Het is een alles-of-niets-benadering, waarin burgerschap geen rol meer heeft als katalysator voor loyaliteit en verantwoordelijkheidsgevoel. Burgerschap wordt hier een eindstadium. Wie gaat zich als tweederangsburger nu langzaam ergens thuis voelen?

De Europese Unie biedt perspectief op een ander burgerschap, dat niet draait om loyaliteit of het zijn van onderdaan maar om participatie en rechten. Ineens blijken meerdere identiteiten dan geen probleem. Terwijl slechts 18 procent van de Nederlanders een minister met een dubbele nationaliteit kan accepteren, voelt 78 procent (Eurobarometer 2009) zich Europeaan én Nederlander. Ongetwijfeld beschouwen velen zichzelf, net als VVD-fractievoorzitter Stef Blok 'eerst Nederlander, dan Europeaan'.

Dat het Europees burgerschap geen identiteitscrisis lijkt op te leveren, komt mede omdat maar weinig mensen beseffen dat ze Europees burger zijn. De status komt automatisch bij het nationale burgerschap. Een ander reden is dat het transnationale burgerschap nog maar een beperkte invulling heeft. Maar hoe embryonaal ook, het is zich onmiskenbaar aan het losmaken van zijn oorsprong.

In 1992 hadden de regeringsleiders vooral praktische voordeeltjes in het hoofd bij het Europees burgerschap. Om de mogelijkheden van de interne markt te optimaliseren, kregen onderdanen het recht op vrij reizen en in andere lidstaten te stemmen of verkozen te worden bij Europese en gemeenteraadsverkiezingen. De Europese Commissie benadrukt de kansen en de kassa: 'probleemloos de grens kunnen passeren', 'toegang hebben tot gezondheidszorg' en 'goedkoper naar huis kunnen bellen'.

Hoe fijn ook voor de portemonnee, als invulling van burgerschap is het erg mager. Het gaat uit van de burger als bourgeois: een consument die calculeert op basis van winst en verlies. De goedkopere telefoontarieven worden zo wat 'brood & spelen' voor de Romeinen waren. Het leidt de aandacht af van waar het werkelijk over moet gaan: eigenaarschap van de publieke ruimte. Een ruimte die niet aan grenzen gebonden hoeft te zijn.

Nederland is allang niet meer soeverein. Door de globalisering is de zeggenschap van de nationale politiek uitgehold en dus ook van de nationale burger. Het door de lidstaten gezamenlijk uitoefenen van macht is een middel om hun politieke slagkracht te vergroten.

Daarom is, naast de lokale, provinciale en nationale politiek, de Europese Unie als vierde bestuurslaag erbij gekomen. Maar hoe te garanderen dat het nationale en lokale burgerschap niet wordt afgeroomd door technocratische besluiten zo ver weg? Dat is de wezenlijke vraag bij het invullen van het Europees burgerschap. Er moet een Europese publieke ruimte komen, waarin niet alleen politici of diplomaten opereren, maar waar plek is voor burgers.

Een echte Europese publieke ruimte is niet alleen goed toeven voor eurofielen, maar voor iedereen die invloed wil uitoefenen. Anders-globalisten dragen bij aan de politisering van de Europese eenwording. Demonstraties tegen de draconische bezuinigingen brengen de Europese democratie tot leven. Vanaf 1 april komt er een mogelijkheid bij: het Europees burgerinitiatief. Daarmee wordt het, met één miljoen handtekeningen, mogelijk om onderwerpen op de Europese vergadertafel te krijgen. Als de vakbonden willen garanderen dat het stakingsrecht niet wordt geofferd aan de Heilige Graal van de interne markt (zoals nu besproken wordt), kunnen ze een burgerschapsinitiatief starten. Hoe meer het initiatiefrecht omarmd wordt, hoe kleiner de kans dat politici of andere gevestigde krachten de uitkomst simpelweg opzij kunnen schuiven. Actief burgerschap is voortdurend object en inzet van strijd. Dat is op Europees niveau niet anders.

Langzaam wordt de Europese Unie niet alleen een wetgevingsmachine, maar ook een arena voor politieke strijd, met ook nationale burgerrechten als inzet. In 2009 nog bleven de inbreuken van de Italiaanse premier Berlusconi op de vrijheid en pluriformiteit van de media onbestraft. Maar nu Hongaarse maatschappelijke organisaties naar Brussel zijn gelopen om de bescherming van hun rechten af te dwingen, tegen de eigen overheid in, lijkt de Europese Commissie minder vergevingsgezind. Ook de Nederlandse regering wordt aan de tand worden gevoeld over de aantasting van Europese burgerrechten, veroorzaakt door het PVV-meldpunt over Poolse werknemers die gebruik maken van hun recht op vrij verkeer.

Volgens het Europees Hof van Justitie is het Europees burgerschap voorbestemd om onze 'primaire hoedanigheid' te worden. Dat lijkt vooralsnog ambitieus. Maar de optelsom van praktische voordeeltjes is voorbij. Actieve burgers kunnen de kiemen nu verder tot bloei brengen.

Kathalijne Buitenweg is maandag 27-2 spreker bij de debatserie 'De staat van de democratie' van Trouw en het Montesquieu Instituut. Den Haag, Huis van Europa 17.00 uur. Bijwonen? www.montesquieu-instituut.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden