Review

Een droom versneden tot toiletpapier

In Elsschots beroemde 'Kaas' probeert een muizerige klerkHollandse kaas aan de man te brengen. Wat jammerlijk mislukt.Elsschots dochter meende dat haar vader zichzelf hierportretteerde. Maar het fascinerende van 'Kaas' is dat het zichtegen interpretatie verzet.

Elsschot verzekerde anderen altijd dat hij nooit iets verzon.De vraag is dus of hij een magneet was voor uitzonderlijkesituaties of dat er iets anders aan de hand was. Zijn jongstedochter Ida had daar zo haar eigen mening over. In het boekje datze over haar vader schreef, levert ze een eigenzinnigeinterpretatie van 'Kaas' waarmee Elsschot, na jarenlang wrokkenover 'miskenning', zijn comeback maakte. We moeten hettragikomische 'Kaas' lezen als een sleutelroman, luidt haaradvies. De onverkoopbare kaas (Hollandse kaas!) waarmeeAntwerpenaar Frans Laarmans zit opgescheept, staat voor hetwansucces van de vier titels ('Villa des Roses', 'Eenontgoocheling', 'De verlossing' en 'Lijmen') die Elsschot voor1930 had gepubliceerd. Meneer Van Schoonbeke, de patriciër diezich als mentor over onze antiheld ontfermt, is eigenlijk deliterator Jan Greshoff. Die had er immers met succes bij Elsschotop aangedrongen de pen opnieuw ter hand te nemen. Ook de zinwaarmee 'Kaas' opent: (,,Eindelijk schrijf ik je weer omdat ergrote dingen staan te gebeuren en wel door toedoen van mijnheerVan Schoonbeke''), krijgt in dit verband een speciale betekenis.

Ida's oplossing van het Kaas-cryptogram is ingenieus, maarzeker niet de enige ingang tot het raadsel Elsschot. Om maar wattegenwerpingen te maken: Elsschot mocht dan lang teleurgesteldblijven over het uitblijven van waardering en succes, in zakenging het hem voor de wind. Dus waarom zich spiegelen in eenschlemielige kantoorklerk? En dan die Van Schoonbeke, toch minof meer de Mefistofeles die Laarmans op het spoor van deonverkoopbare kaas zet. Hem met Greshoff in verband brengen isvloeken in de kerk, want Greshoff had Elsschots vastgelopenschrijverschap juist vlotgetrokken.

Veel aanlokkelijker is het om de mysteries en mystificatiesrondom Elsschot zoveel mogelijk intact te laten. En dedubbelzinnigheden zoveel mogelijk in het volle licht te zetten.In 'Kaas' richt de geslaagde sjacheraar en sjoemelaar De Ridder(zeg maar de Boorman in hem) zijn spot op zijn schaduwzijde, dezwakkeling Laarmans. De burgerman die zich ertoe laat verleidende wereld van de grote jongens te betreden, is een angsthaas entegelijk een huistiran. Binnen de muren van zijn woning pocht hijover de successen die hij nog moet behalen, maar intussen is hijbang voor de spiedende blikken van de buurvrouw. Uiteindelijkdruipt hij als een geslagen hond af naar het kantoor waar hij metzoveel aplomb drie maanden onbetaald ziekteverlof heeft genomen,als voorschot op zijn triomfantelijke ontslagaanvraag.

Elsschots humor mag dan misschien wat gedateerd zijn (dat isoverigens het lot van vrijwel alle humor), in het met bijtendeinkt neerzetten van schande en schaamte kent hij nog steeds zijnweerga niet. Zelden kwam hoogmoed zo bespottelijk en tegelijk zotreurig voor de val als in 'Kaas'. Laarmans beleeft hetdieptepunt van zelfinzicht en zelfverachting wanneer hij besluitde kaashandel op te geven en duizend vel briefpapier met deopdruk General Antwerp Feeding Products Association (GAFPA) teversnijden. ,,Het blanco gedeelte heb ik er afgeknipt. Dat kante pas komen voor Jan en Ida. En 't andere stukje is voor dewc.''

Er is in deze roman ook plaats voor deernis, is het niet bijLaarmans zelf, dan wel bij zijn gezin. Zoon Jan doet zijn bestom iets van vaders eer te redden en verkoopt zowaar een kistkaas. Dochter Ida laat zich op school het scheldwoord'kaasboerin' welgevallen. En echtgenote Fine ziet toe dat er nahet debacle voorlopig geen kaas meer op tafel komt. Vandaar deslotzinnen: ,,Brave, beste kinderen. Lieve, lieve vrouw.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden