Een droevig toneel, maar zonder VN is het nog erger

Soms zijn de simpele vragen de beste. Waarom is het eigenlijk zo erg, vroeg iemand na mijn bijdrage van vorige week, dat het gezag van de Verenigde Naties wordt ondermijnd als Obama op eigen houtje Syrië aanvalt? Wat stelt dat gezag voor als het niet is opgewassen tegen een moordenaar als Assad, zoals het ook niet was opgewassen tegen de vele misdadige staatshoofden die hem voorgingen?

Was het antwoord maar even helder als de vraag. Misschien moeten we terug naar het begin van de VN, om te zien wat de bedoeling was en wat er fout ging, maar allereerst om te begrijpen wat de wereld was zónder de VN. Want het was natuurlijk niet toevallig dat de basis ervoor werd gelegd op het moment dat de Tweede Wereldoorlog nog volop woedde. Franklin Roosevelt, toen nog geen president, was er in 1919 bij toen in Versailles de oprichting van de Volkerenbond werd geregeld als een van de overige dingen die ter tafel kwamen. Dit keer wilde hij 'niet wachten tot het einde van de oorlog met het opzetten van een mechanisme voor vrede'.

In april 1945 belegde hij de San Francisco Conferentie, waar het VN-Handvest zou worden vastgelegd door hoge vertegenwoordigers van 45 landen. Zelf overleed Roosevelt dertien dagen voor de opening van de conferentie, maar zijn opvolger Truman zette het werk onverdroten voort. "Oh, wat een grote dag kan dit zijn in de geschiedenis", riep Truman toen op 25 mei het handvest getekend werd. De werkelijkheid viel tegen.

Er was vier weken hard onderhandeld, vooral over het vetorecht in de Veiligheidsraad dat de grootmachten Amerika, Groot-Brittannië, Frankrijk, Rusland en China zichzelf hadden toebedacht. Minder machtige landen moesten tandenknarsend toestaan dat de sleutel voor vrede in de handen kwam te liggen van vijf landen. Of zoals Adlai Stevenson zei, de latere Amerikaanse ambassadeur bij de VN: "Alles hangt af van de actieve participatie, de vredelievende bedoelingen en het goede vertrouwen van de Big Five."

Dat sloeg dus onder anderen op Stalin, zelf een massamoordenaar van de eerste orde. In de strijd tegen nazi-Duitsland was hij een bondgenoot, maar in de Koude Oorlog werd hij de nieuwe vijand, en voor het China van Mao gold min of meer hetzelfde. Vertrouwen was er niet, vredelievend was men ook niet: de Veiligheidsraad was verlamd. VN of geen VN, de lijst van oorlogen en gewapende conflicten na 1945 is lang. En al is de Koude Oorlog voorbij, het zijn nog steeds de oude tegenstellingen die de Veiligheidsraad parten spelen.

Dat wil niet zeggen dat de VN als organisatie faalt. Het ligt niet aan het apparaat dat de aangesloten landen zich gedragen zoals ze zich gedragen. Ze zouden dat ook doen als de VN niet bestonden, sterker: het droevige toneel van elkaar bestrijdende naties, moorddadige machthebbers en vijandige bevolkingsgroepen zou nog droeviger zijn als de VN er niet waren. Frustratie over de beperkte rol die de VN kunnen spelen is terecht - je hoeft daarvoor alleen het woord 'Rwanda' te laten vallen.

Maar wat is het alternatief? Internationale anarchie. Het einde van de enige neutrale partij, met nu vijftien vredesmissies. De vrijheid om naar believen in te grijpen, voor wie machtig genoeg is. Met als niet gering risico een confrontatie tussen de machtigsten; en dan zijn we terug bij hoe twee wereldoorlogen begonnen.

Overdreven? Kan zijn, maar volgens mij moeten we het niet willen uitproberen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden