Een door God gegeven hype

bedevaart | reportage | Nooit eerder maakten zo veel pelgrims de tocht naar Santiago de Compostela. 'De pluraliteit is nu enorm: ongelovigen, protestanten, anders-religieuzen.'

Met twee puntige wandelstokken in de hand loopt veertiger Peter Miesen een beetje onwennig rond op het plein voor de imponerende kathedraal in Santiago de Compostela. De Australiër - net aangekomen na een voettocht van 39 dagen - wisselt een brede glimlach af met een verbeten grimas.

Plotseling wordt zijn gepeins verstoord als een horde gillende kinderen het Plaza del Obradoiro op komt rennen. Ze trekken gekke bekken voor de selfies die gemaakt moeten worden met de kathedraal op de achtergrond, waar de resten van apostel Jacobus zouden liggen. "Gelukkig is niet iedereen hier voor die stomme foto", snauwt Miesen.

Hij zelf besloot naar Santiago te lopen nadat zijn echtgenoot een jaar geleden zelfmoord pleegde. Hij droeg de hele reis een foto van hem en zijn man ter hoogte van zijn hart mee. "Ik wilde alles op een rijtje zetten. Er gaat zoveel door je heen als je loopt. Je lacht. Je huilt. Je scheldt. Maar nu ik er ben is het enige wat ik zou willen, dat hij hier bij mij zou zijn", zegt Miesen. Hij schiet vol.

Miesen is een van de velen die jaarlijks via een van de talloze routes de pelgrimstocht naar Noordwest-Spanje afleggen. De afgelopen jaren is de eeuwenoude bedevaart aan een ongekende revival bezig. "Tot en met gisteren waren het er dit jaar al 254.108", vertelt Don Segundo Pérez, deken van de kathedraal.

Daarmee is het record van vorig jaar al bijna verbeterd, want elk jaar wordt het drukker. Maar met de populariteit van de 'camino' neemt ook de kritiek toe op de commercialisering van de pelgrimstocht, op de massaliteit en de erosie van het spirituele gehalte van pelgrims, die soms liever per racefiets reizen.

Don Segundo Pérez, die net nog een bebaarde Franse pelgrim op sandalen te woord stond, hoort duidelijk niet bij de critici. De geestelijke ziet natuurlijk ook wel dat de pelgrims niet meer dezelfde zijn als in de Middeleeuwen, toen de bedevaart werd voltooid door strenggelovigen en boetedoeners.

"De pluraliteit is nu enorm: ongelovigen, protestanten, anders-religieuzen. Er lopen zelfs esoterische types met heel vreemde ideeën. Maar wij interpreteren het alsof zij allen door God zijn aangeraakt", vertelt Don Segundo Pérez op zijn kantoor. "Als wij ons heel orthodox zouden opstellen, zouden velen zich afgewezen voelen. Jezus deed dat ook niet". Pérez vindt de diversiteit vooral prachtig, ook omdat er soms een bekering plaatsvindt.

Toch was het niet alleen de kerk die de pelgrimstocht nieuw leven inblies. Begin jaren negentig broedden lokale politici op een plan om het Heilig Jaar van 1993 tot een ongekend succes te maken. José Luis Celeiro was destijds belast met de marketing van het Heilig Jaar. De Olympische Spelen in Barcelona en de Wereldtentoonstelling in Sevilla waren een jaar eerder een enorm succes geweest en het wat geïsoleerde Galicië wilde ook een stuk van de taart, weet Celeiro nog.

"De camino promoten, het was één grote marketingcampagne om Galicië op de wereldkaart te zetten", vertelt Celeiro in zijn studeerkamer, waar boeken en andere schrijfsels over de pelgrimstocht keurig in volle kasten gerangschikt staan. In huis hangt een ziltige lucht afkomstig van de octopus die hij voor het middagmaal aan het stoven is.

Een paar jaar voor het Heilig Jaar was een monnik al begonnen de beroemde Sint-Jacobsschelp weer geel te verven, omdat de kleur van de wegwijzers langs de in onbruik geraakte route was vervaagd. Celeiro ging vervolgens driftig aan de slag om heel Spanje en Europa warm te maken voor de camino. "Voor ons was iedereen een potentiële pelgrim, katholiek of niet", zegt hij beslist.

Uiteindelijk kwamen dat jaar 8 miljoen bezoekers naar Santiago en schoot het aantal bedevaartgangers, van jaarlijks enkele duizenden, omhoog naar bijna honderdduizend. De Spaanse economie zakte 1 procentpunt, terwijl die volgens Celeiro in Galicië 1 procentpunt steeg. "Ik wil niet opscheppen, maar het was een enorm succes. Er is een Santiago vóór en ná 1993", glundert hij.

Celeiro, zelf een agnost die elk jaar nog een stukje van de camino loopt, is niet bang dat de pelgrimstocht nu aan zijn eigen succes ten onder gaat. "Voor mij is het vooral de rijkheid van de natuur en de cultuur die je onderweg ziet. En je denkt ook nog eens na over de dingen van het leven", zegt Celeiro. Hij ziet de camino het liefst als een groot openluchtmuseum, dat tegenwicht biedt aan het zon-en-strand-toerisme waar Spanje om bekendstaat.

De Amerikaans-Guatamalteekse Dinah Shaw (71) is echter niet naar Santiago gekomen om de toerist uit te hangen. "Ik was op zoek naar vrede in mijzelf", vertelt zij, hinkend met een pijnlijk been, in de schaduw van de kathedraal. Shaw, die vanuit San Sebastian vertrok, werd onderweg gek van de drukte en hield de tocht maar nauwelijks vol. "Ik voelde mij een loser. 'Zo vind ik mezelf niet', dacht ik. "Maar toen ik ging teruglezen in mijn dagboek viel het kwartje", vertelt Shaw. "Ik heb onderweg zoveel 'engelen' ontmoet. Zoals een tandarts die mij gratis hielp toen mijn kroon eruit was gevallen en een Boliviaan die zijn bed aan mij afstond in een herberg", vertelt zij geëmotioneerd. Huilend van blijdschap kwam Shaw zojuist aan in Santiago. "Ik ben erachter gekomen dat God tegen mij praat via de mensen die ik heb ontmoet", zegt Shaw, "Vannacht ga ik heerlijk slapen in een luxehotel".

Don Segundo Pérez gelooft dat het geen toeval is dat de camino juist nu zo in zwang is. "De huidige maatschappij drijft mensen richting het individualisme. Mensen die de camino lopen breken daarmee", zegt hij. Begin jaren negentig, nadat de Berlijnse Muur was gevallen en de toekomst er 'materialistisch en individualistisch' bijlag, was de camino een uitstekende manier voor de kerk om met de 'zoekende mens' in contact te komen, meent Pérez. "Je moet de tekenen van de tijd lezen. Elke historische periode kent zijn eigen evangelisatie. En dit is wat God ons nu geeft."

Alex Tieleman, Santiago de Compostela

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden