Een dode wolf levert minder op

In Oost-Europa trekken boeren massaal naar de stad, het land laten ze leeg achter. Wie achterblijft is arm, en vaak te oud om de grond te bewerken. Dat lege land biedt ook kansen. Voorbeeld: de Oostelijke Rhodopen in Bulgarije.

De dorpen bieden een mistroostige aanblik. Langs wegen vol kuilen staan vervallen huizen, sommige niet meer dan ruïnes, overwoekerd en jaren geleden verlaten door de bewoners. De ouderen blijven over. Ze kunnen nergens heen, hebben hun hele leven tabak geteeld of trokken met hun kuddes over de heuvels.

De jongeren uit de Oostelijke Rhodopen willen dat niet meer. Om te studeren moeten ze naar de stad, wie geld wil verdienen kan beter naar het buitenland. Zij die wel blijven, willen absoluut geen herder worden; het equivalent van de Nederlandse putjesschepper. Door het verdwijnen van de herders en hun dieren dreigt het gebied dicht te groeien en in een gigantisch dennenbos te veranderen.

Eeuwig zonde, want de Oostelijke Rhodopen, op het kruispunt van Europa en Azië, bevatten een enorme diversiteit aan plant- en diersoorten: hier leeft zeventig procent van alle Europese roofvogels; nergens op het continent zijn zo veel verschillende soorten reptielen te vinden; en iedereen die van wilde bloemen houdt, kan hier zijn hart ophalen. "Slangen, vlinders en schildpadjes voelen zich thuis in dit halfopen gebied", legt Johan Bekhuis van natuurontwikkelingsorganisatie Ark uit. "Als het dichtgroeit omdat er geen dieren meer grazen, zullen al deze dieren verdwijnen."

Grote grazers zijn de sleutel tot het behoud van alle andere soorten. Vandaar dat het New Thracian Gold project, waar Ark bij betrokken is, paarden, wisenten en herten terugbrengt naar de Oostelijke Rhodopen.

De eerste grote stap was de herintroductie van uit Nederland afkomstige konikpaarden. De groep staat in de schaduw van de ruïnes van het verlaten dorp Sbor en wordt nu nog verzorgd door een boerenfamilie en een handjevol vrijwilligers. Maar uiteindelijk moeten dit wilde dieren worden in een gebied waar amper nog mensen wonen. Ze staan nu nog binnen een omheining, maar zodra die weg is, zijn de dieren van niemand meer. Bekhuis glimlacht: "Dat is toch prachtig?"

De paarden leveren niet alleen een ecologische bijdrage aan het gebied; hun toeristische ster is rijzende. De koniks, of tarpans zoals ze in Bulgarije genoemd worden, zijn enorm populair. Tijdens de 'tarpandagen' afgelopen april kwamen toeristen vanuit het hele land, maar ook vanuit het buitenland, de dieren bewonderen.

Een opsteker voor het project, want natuurontwikkeling is niet het enige doel: de Oostelijke Rhodopen moeten een populaire toeristische bestemming worden voor natuurliefhebbers. Grote reservaten met hun indrukwekkende bewoners als motor van economische ontwikkeling. Maar massatoerisme is uitdrukkelijk niet de bedoeling.

"Het project steunt geen grote hotels of luxe-resorts", legt Mihaele Kircheva uit. Ze is een van de weinige jonge mensen die is gebleven en ze werkt hard om toeristen naar haar geboortestreek te trekken. Ze helpt gezinnen die een guesthouse en bed and breakfast willen opzetten met leningen of kleine giften. Tot nu toe zijn acht accommodaties uitgebreid of opgezet. "We willen mensen trekken die het leuk vinden om contact te hebben met Bulgaren, die het lokale eten proeven en de cultuur leren kennen."

De vrienden Radoslav Petkov (18) en Ivan Nechevski (19) zijn het daar roerend mee eens. Na de zomer gaan ze, zoals zoveel jongeren uit de streek, studeren aan de kust. Daarna willen ze terug om hier in het toerisme te werken. "We gaan niet dezelfde fouten maken als de mensen aan de kust", zegt Petkov stellig. Daar zijn in een paar jaar tijd enorme hotels en vakantieoorden herrezen. Na de eindexamens vertrekken bussen vol Nederlandse pubers richting de Zwarte Zee om daar tien dagen te drinken en te feesten. "Sodom en Gomorra", lacht Nechevski terwijl hij naar de konikpaarden kijkt. Ecotoerisme is de toekomst van deze streek, daar zijn ze van overtuigd.

Dit zijn de jongeren die Kircheva aan de Oostelijke Rhodopen hoopt te binden. Het minderwaardigheidscomplex overwinnen waar de regio mee worstelt, is belangrijker dan geld geven, vindt ze: "Bulgaren zijn niet trots op hun land en hun cultuur. Ze beseffen niet hoe bijzonder deze streek is." Om hen daarvan te doordringen heeft New Thracian Gold een kookboek samengesteld met gerechten die bij deze streek horen. Als inspiratie voor de eigenaars van kleine accommodaties, die vaak het idee hebben dat toeristen het liefst Amerikaanse frieten en Europese gerechten willen.

Bij voorkeur moeten de streekgerechten zijn gemaakt van Bulgaarse biologische producten: de derde pijler van het project. Nu de subsidie op tabaksteelt is stopgezet, zitten veel boeren aan de grond. Meedoen met New Thracian Gold is voor sommige de laatste strohalm. Het project investeert niet alleen zelf in biologische landbouw, maar helpt ook met het aanvragen van Europese subsidies en brengt boeren met elkaar in contact om kleine coöperaties op te richten. Dat ging niet altijd gemakkelijk. "Samenwerken is door het communistische verleden niet erg populair", legt Bekhuis uit. Toch hebben veel bedrijfjes elkaar inmiddels gevonden; de boer die biologische mest maakt, mag in ruil voor zijn product de machines van een andere boer gebruiken.

Ook de producten lopen beter dan verwacht. De eerste biologische wijn uit de streek heeft dit jaar de tweede prijs gewonnen op een Bulgaarse wijnbeurs. Rusland is enthousiast over de biologische sesam uit de Rhodopen en de Duitsers importeren grote hoeveelheden spelt. De Bulgaarse producten zijn op dit moment nog een stuk goedkoper dan spelt en sesam uit Griekenland of Turkije.

Het gebied wordt langzaam maar gestaag klaargemaakt om toeristen te ontvangen. Die moeten afkomen op de gieren die hoog in de lucht alles in de gaten houden, op de bijzondere orchideeën en op de herten, bizons en wolven die in wildparken te bewonderen zijn. "Naar Afrikaans voorbeeld moeten deze parken uiteindelijk zonder subsidie kunnen rondkomen", legt Bekhuis uit.

Het project werkt aan dat Afrika-gevoel in een jachtgebied bij het meer Studen Kladenets. Het diner wordt geserveerd door een potige jachtopziener met een snor en een op een militair uniform geïnspireerde outfit die met een zwierig gebaar en een enorme glimlach mandjes met brood brengt. Ondertussen knabbelen damherten aan de bomen naast de veranda. Wie een wandeling maakt door het gebied ziet grote groepen langsrennen, de achterpoten elegant omhoogwippend.

Tot nog toe kwamen alleen jagers naar het kleine pension aan de oever van het meer, maar binnenkort zijn ook toeristen welkom. Niet alleen voor de herten, maar ook voor een wolventour of, misschien wel het meest spectaculair; om vanuit een schuilplaats te zien hoe gieren een karkas wegwerken. Na de zomer brengt het project twee groepen edelherten vanuit de zuidelijke Rhodopen naar het jachtgebied, niet alleen mooi vanuit ecologisch oogpunt, maar de prachtige dieren met hun spectaculaire gewei kunnen niet ontbreken in een wildpark naar Afrikaans voorbeeld.

Om te voorkomen dat stropers hun slag slaan of dat jagers te veel dieren afschieten, werken de natuurbeschermers intensief samen met de jagers. "Persoonlijk snap ik niet waarom je een van de mooiste dieren op aarde zou willen doden", verzucht Stefan Avramov, een van de Bulgaarse natuurbeschermers in het project. "Maar op professioneel gebied werken we heel goed samen", stelt hij tevreden vast.

In andere jachtgebieden in het land valt helemaal niets meer te halen, doordat zowel stropers als jagers hele populaties gedood hebben. De jagers bij Studen Kladenets zien ook wel in dat er iets moet veranderen, willen zij hun hobby blijven uitoefenen.

Dankzij de jachtopzieners blijft de hertenpopulatie hier al jaren op peil. De edelherten die na de zomer komen, zijn voor de jagers een nieuwe uitdaging. Bovendien leveren ze niet alleen meer geld op in de vorm van meer toeristen. Jagen is een peperdure hobby en hoe groter het dier dat de jager schiet, des te meer geld hij voor zijn trofee moet neerleggen.

Met de herten gaat het goed, vertelt Avramov, maar de volgende stap is het beschermen van de wolven. Het liefst zou hij zien dat er helemaal niet meer op het dier wordt gejaagd; niet alleen vanuit het hart van een natuurman, maar ook omdat hij verwacht dat toeristen flink willen betalen voor een wolventour. Maar in een herdersgebied waarin de wolf van oudsher volksvijand nummer 1 is, betekent niet-jagen op wolven voor de mannen op zijn minst gezichtsverlies. "We moeten de jagers ervan doordringen dat een levende wolf meer geld oplevert dan een dode", verzucht Avramov.

De Oostelijke Rhodopen:
De Bulgaarse Oostelijke Rhodopen, tegen de grens met Griekenland, zijn ongeveer vier keer groter dan de Veluwe. Door het IJzeren Gordijn is deze regio lange tijd afgesloten geweest van Griekenland, maar in vroeger tijden was het onderdeel van het Griekse Rijk en daarvoor van het gebied van de Thraciërs. Hier staat de tempel waarin Alexander de Grote zijn boodschappen ontving, en volgens de legendes is dit de geboortegrond van Orpheus en Dionysus.

Het New Thracian Gold project wil dit verarmde en vergrijsde gebied nieuw leven inblazen door grote wildparken te creëren en ecotoeristen aan te trekken. Daarvoor zijn het afgelopen jaar de eerste toeristengids en -kaart van het gebied gemaakt.

Om het gebied te blijven ontwikkelen als het project in 2014 stopt, heeft New Thracian Gold de Oostelijke Rhodopen genomineerd voor 'Rewilding Europe'. Dat is een Europees initiatief dat in 2020 een miljoen hectare verlaten landbouwgrond wil omtoveren tot wildernis. Het gebied staat op de shortlist, projectleider Frank Zanderink is positief over de kansen: "De combinatie van natuur en toerisme die we hier maken, is een voorbeeld voor alle andere regio's. Het zou me heel erg verbazen als de Oostelijke Rhodopen niet geselecteerd worden."

Meer informatie is te vinden op: www.newthraciangold.eu

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden