Een diepe betrokkenheid met alles

Nederlandse vertaling van Szymborska's eigenlijke debuut

Alweer een tijdje terug mocht ik een poëzieles geven aan een groepje middelbare scholieren. Ik koos ervoor - het was kort na de aanslag op Charlie Hebdo - om samen met de leerlingen een gedicht van Wis¿awa Szymborska te lezen: 'De terrorist - kijkt'. Een tergend spannend gedicht waarin een aanslagpleger aftelt totdat een bom in een café ontploft. Koel, alsof hij naar een film kijkt, stelt hij vast wie zijn slachtoffers worden en wie de dans ontspringen.


Tot mijn verbazing had niemand in de klas ooit van Szymborska gehoord. Terwijl ze toch de Nobelprijs kreeg voor haar poëzie (in 1996) en wereldwijd veel gelezen wordt.


Vijf jaar geleden overleed ze. Maar stil is het sindsdien niet geworden. De Geus publiceerde in 2014 een bundel nagelaten gedichten, en onlangs verscheen bij Meulenhoff 'Zwart lied', Szymborska's eigenlijke debuut.


De bundel, met gedichten die ze schreef tussen 1944 en 1948, werd nooit gepubliceerd. Onduidelijk is of dat kwam door de politieke censuur, of door haar eigen toets der kritiek.


Waar 'm Szymborska's grote populariteit in zit, dat is nog niet zo 1-2-3 te zeggen. Maar het heeft te maken met de lichtheid, de helderheid en zeker ook met de humor, waarmee ze iets van het ingewikkelde leven probeert te ontraadselen. En met het haast kosmische gevoel, en de diepe betrokkenheid met alles in de wereld, die tegelijk uit haar regels spreken.


Die Szymborska schemert al door in dit debuut. Zoals hier: 'Om iets meer, / - om Haar: Een Alledaagse Dag. // ...om de rook uit rode schoorstenen, / om een boek zonder angst tevoorschijn gehaald, / om een streepje schone hemel / strijden we.'


De oorlog en zijn naweeën sijpelen door, vermengd met onschuldiger taferelen als een jongen op een veldweggetje. De jonge dichteres zoekt - letterlijk - naar het woord, dat bloed doordrenkt en precies zou moeten zijn, om het onvoorstelbare in vorm te geven. Het is onvindbaar.


Zo kristalzuiver als het latere werk, klinkt Szymborska nog niet. Haar stem is bij vlagen omgeven door een soort pathetiek, die in het latere werk helemaal verdwenen is.


Mooi verstild is deze schets van een lege klas: 'Op de banken kraakte het houten leven / van leegte en verveling. / Aan handen gebonden papierknipsels / dansten springend door de klas. / Op een kast lummelde een globe - / onderwerp voor de lessen van morgen'.


Het gedicht kwam haar op flinke kritiek te staan, schrijft Szymborska's Poolse biografe Joanna Szcz¿sna in haar voorwoord: een lerares zou mede namens haar leerlingen een brief naar het tijdschrift hebben gestuurd waarin het gedicht voor het eerst te lezen was. 'Te gecompliceerd' en 'ronduit onbegrijpelijk' luidde haar commentaar.


Wis¿awa Szymborska: Zwart lied Vert. Ad van Rijsewijk. Meulenhoff; 66 blz. euro 17,50

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden