Een dichter voor iedereen

Crossing Border Festival, Theater a/h Spui-Den Haag. Vanmiddag, 14 uur Tama Janowitz. Vanavond 20.30 uur o.m. Bart Chabot, Karin Spaink, Robert Jan Stips, Linton Kwesi Johnson, Gavin Friday, Arnon Grunberg, Joris Moens, Gerard Langley, Kathy Acker, Benjamin Zephaniah, Gylkan Kain, Simon Vinkenoog en De Kift. Zaterdag, 14 uur: Thom Hoffman in gesprek met Gerard Reve, vanaf 24 uur: ambient dub event met o.m. Banco de Gaia en Zion Train. Zondag, 14.30 uur: Lenny St. Luce, Breyten Breytenbach, Nasim Khaskar, Remco Campert, Daniel Cohn Bendit en Anil Ramdas. 20.30 uur: Don Duins, Andreas Sinakwoski, Gerard Reve, Douglas Coupland en Lee Ranaldo.

Zo er nog schotjes bestaan tussen pop, poëzie en literatuur, tussen Beat Generation en Generatie Nix, tussen rock en rap, dan worden ze geslecht tijdens de driedaagse van het gesproken en gezongen woord.

Het tweede Crossing Border Festival opent vanmiddag in Theater aan het Spui te Den Haag met de Amerikaanse schrijfster Tama Janowitz. Het festival eindigt zondagavond met een optreden van Armando & de Mirando's.

Volgens organisator Louis Behre is het 'geen underground-festival, hoewel er veel mensen uit de underground optreden'. Zijn ambitie om dwars door grenzen van huidskleur, nationaliteit, genre en leeftijd heen vooral een jong publiek aan te spreken, leverde Behre vorig jaar de Kaleidoscope Award op, alsmede een extra subsidie van de EG-Cultuurcommissie. Probleemloos zet hij de oude garde van Armando, Campert en Vinkenoog naast jonge schrijvers als Duyns, Grunberg en Landvreugd. “Beide generaties bezitten hetzelfde levensgevoel. Ze houden van muziek, ook al treden ze er niet mee op, en zoeken hun eigen weg. De nieuwste lichting schrijvers stapt niet meer op Harry Mulisch af met de vraag: 'Wilt u even kijken of dit in orde is?' Iedereen voelt aan dat er iets aan het gebeuren is, een nieuw spanningsveld van 'daar moet ik bij zijn'. Iets tussen Poetry International en Tegentonen in.”

De grensvervaging van Crossing Border zit hem ook in de evenredige vertegenwoordiging van binnen- en buitenlandse deelnemers. Zo komt de Amerikaanse schrijver Douglas Coupland, wiens boek 'Generation X' indirect aanleiding gaf tot de term generatie Nix, naar Den Haag en leest de Iraanse exil-auteur Nasim Khaksar voor uit eigen werk.

Het festival geeft een andere kijk op poëzie door popmuzikanten aan het woord te laten. Behalve de vermaarde Ierse singer/songwriter Gavin Friday en zijn Engelse collega Gerard Langley van The Blue Aeroplanes is de dub-poetry goed vertegenwoordigd. Gylan Kain, de voorvader van de huidige rapexplosie, treedt op met krachtige teksten, zoals hij die vanaf eind jaren zestig in The Last Poets verwoordde. Andere stijlvernieuwers, die met hun Jamaïcaanse ritmische rijm de popwereld wijzigden, zijn pionier Linton Kwesi Johnson en zijn minder bekende, maar even radicale evenknie Benjamin Zephaniah.

Rastalokken

Zephaniah (1958) is een duizendpoot die voor theater en televisie schrijft, die om het even platen en dichtbundels uitbrengt en die op alle vijf continenten optreedt. “Ik voel me beter thuis in Nederland dan in Engeland,” is zijn eerste opmerking na een dag Amsterdam. “Mijn rastalokken zouden in Londen direct politie aantrekken, terwijl ik hier rustig over straat kan lopen.” Zijn aimabele, open voorkomen staat haaks op het beeld dat de Britse boulevardpers in 1987 van hem opriep. “Zou u uw dochter met deze man laten omgaan?” zo schreef The Sun op bitse toon toen Zephaniah poëzie kwam doceren aan de respectabele Universiteit van Cambridge. Hij moet er zelf om lachen: “Mensen als Glenda Jackson hadden mij voorgedragen. Stel je voor, een dichter van de straat, uit Birmingham notabene, die poëzie doceert. De studenten bleven steken in woorden op papier, maar konden ze niet werkelijk horen, niet voelen. Ik kom uit de orale traditie, zoals je die vandaag terugvindt in de rap of bij de Afrikaanse griots. Ik spreek met mijn lichaam, hanteer de taal zoals die werkelijk klinkt. Uiteindelijk ben ik door enkele conservatieve professoren gewipt en vervolgens met open armen ontvangen door de gemeente Liverpool. Die maakte me writer in residence.”

De racistische rellen in Birmingham onder Thatcher in 1980 vormden zijn politiek bewustzijn, de toenmalige punkmuziek zijn muzikale smaak. “Mensen verwachten van mij dat ik een op en top reggaeaanhanger ben, een soort tweede Burning Spear die Jamaïcaanse muziek met rastageloof verbindt. Door mijn vriend Patrick Fitzgerald, een punkdichter die het prachtige 'A safety pin stuck in my heart' schreef, ontdekte ik dat er andere muziek met evenveel zeggenschap bestond. Maar ook dat het ritmische woord zo'n scherp wapen kon zijn. Ik vertrok naar Londen en mocht in het voorprogramma van Aswad een gedicht zeggen. Dat sloeg in als een bom. Rasta-talk met een punkhouding, zoiets. Opeens noemde iedereen mij dichter. Ik begon poëzie te schrijven, terwijl ik die tot dan toe haatte. Dat deden toch witte mensen die al twee honderd jaar dood waren?”

Zephaniah werd een spreekbuis voor cosmopolitisch engagement. Op 22-jarige leeftijd debuteerde hij met 'Pen Rhythm', dat een succes werd in de Afro-caraïbische en Aziatische gemeenschap. Na enkele bundels kwam 'Rasta time in Palestine' waarin hij zijn ervaringen, opgedaan in de opkomende Intifada, verwoordde. In 1992 werd hij uitgenodigd voor de New Writers Conference in Zuid-Afrika.

Sindsdien staat zijn naam niet meer los van onderdrukking, waar ook ter wereld. Desondanks blijft Zephaniah de betrokken buitenstaander die humor als belangrijkste wapen hanteert. In zijn laatste dichtbundel 'City Psalms' (Bloodaaxe Books, 1992) prikt hij puntig het popcircus door (Yo Bowy) of houdt een pleidooi voor de nieuwe poëzie, de rap (Rapid rapping). Tegelijkertijd is Benjamin een begenadigd zanger die op zes platen, onder andere met The Wailers, zijn veelzijdigheid etaleert. Zijn laatste, 'Us an Dem', geeft Zephaniah's motto goed weer.

De dichter zegt dat hij hetzelfde doel heeft als het Crossing Border Festival: hij wil de afstand tussen culturen, religies en naties dichten: “Ik beschouw mezelf als een cultureel ambassadeur en gebruik mijn stem in zoveel mogelijk verschillende media om de poëzie terug te geven die ons ooit ontnomen werd. Ik ben een multiculturele dichter, voor iedereen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden