Een dialoog tussen godsdiensten is niet soft

De samenleving gaat steeds krampachtiger om met religie. We hebben inclusieve tolerantie nodig, die insluit, niet uitsluit.

De dialoog tussen de godsdiensten is de laatste jaren helaas buiten beeld geraakt. Dat had twee oorzaken: de toenemende secularisatie en het groeiend fundamentalisme, dat ik ook waarneem in seculiere kring.

Natuurlijk, er is zeker belangstelling voor religie. Er lijkt zelfs sprake van een grote openheid, maar die is schijn. Mensen voelen geen engagement voor een specifieke religie. De individuele zoektocht is het parool. Men stelt zelf een pakket wijsheden samen, zonder oog voor historische verworteling van jodendom, christendom en islam en zonder de band met een geloofsgemeenschap. Andere religies verschijnen in deze postmoderne 'openheid' niet langer als werkelijk anders. Paradoxaal genoeg is de postmoderne omgang met religie het einde van de dialoog.

Dat ondertussen het toenemende fundamentalisme de dialoog belemmert, lijkt tegenstrijdig. Maar beide factoren zijn een reactie op de toenemende complexiteit van de samenleving.

Fundamentalisme doortrekt alle religies. Ook het huidige antireligieuze sentiment in seculiere kring kan als fundamentalisme worden betiteld. Fundamentalisme is een typisch modern verschijnsel. De klassieke religie kent talrijke commentaren en perspectieven, maar de fundamentalist snakt naar één onwrikbare waarheid. De ander verschijnt louter als ketter en vijand, als absoluut 'anders' zonder enige verwantschap.

De samenleving gaat ondertussen steeds krampachtiger om met religie, met name met de islam. Dit geldt voor zowel progressieve als conservatieve groepen. Het vijandbeeld van de islam (en van het jodendom!) zit diep in de Nederlandse maatschappij verankerd, het was er zelfs toen er geen moslims waren. Juist de kerken hebben zich vanaf de jaren zestig daarvan losgemaakt en zijn de weg van de dialoog ingeslagen.

Dialoog is niet soft en niet iets van het verleden. Voorwaarde is wel dat lastige thema's niet worden vermeden. Zo dient de kwestie van antisemitisme, zowel onder christenen als onder moslims en onder extreem-rechts, hoog op de agenda te staan. Dat is beter dan telkens van moslims te eisen dat zij zich distantiëren van antisemitische uitingen, waar zij doorgaans part noch deel aan hebben. Ook de grove aanvallen op de islam horen besproken te worden tussen de godsdiensten.

Deze dialoog tussen godsdiensten zal bijdragen aan vraagstukken in de samenleving die dieper gaan dan technische kwesties. Denk aan de aandacht voor een spirituele omgang met het milieu en met de dieren. Jodendom, christendom, islam, boeddhisme en hindoeïsme kunnen bouwstenen voor een nieuwe spiritualiteit van de aarde aandragen. De dialoog kan ook belangrijk zijn voor het thema van de onaantastbaarheid van het menselijk leven.

Actueel is ook de kwestie van religie en goed burgerschap. Dat islam en burgerschap niet te combineren zouden zijn, is een maatschappelijk vooroordeel dat alleen maar sterker wordt en zelfs steun ondervindt van zogenaamd academische wetenschap. Die tendens dient krachtig te worden bestreden.

De samenleving heeft inclusieve tolerantie nodig: tolerantie die de religie niet uitsluit maar insluit. De moderne tolerantie in een seculiere samenleving gaat dikwijls ten koste van de religie, onder het motto: 'We zijn zo tolerant dat we steeds minder toestaan'.

Tot slot zal de dialoog tussen de godsdiensten leiden tot een ingrijpende herziening van de theologie. Andere overtuigingen kunnen niet langer als een bedreiging worden gezien. Die angst mag plaats maken voor verwondering over zoveel goddelijke wijsheid in variëteiten, als kleuren van de regenboog. Dat zal een zegen zijn voor héél de samenleving.

Dit is een sterk bekorte versie van de oratie die Marcel Poorthuis woensdag uitsprak bij het aanvaarden van zijn leerstoel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden