Een desolate ziel in Dubai

Joseph O'Neill verplaatst zich in een neurotische rationalist

Zo'n zes jaar geleden brak de Ierse schrijver Joseph O'Neill (1964) door met de roman 'Netherland' (Laagland) die werd bekroond met de prestigieuze PEN/Faulkner Award. Daarin behandelde O'Neill, die opgroeide in uiteenlopende landen als Mozambique, Zuid-Afrika, Iran, Turkije en Nederland, een thema dat hem vermoedelijk na aan het hart ligt: ontheemding in een wereld op drift. In de roman volgden we de Nederlandse bankier Hans van den Broek in het New York van kort na 9/11. In die onrustige dagen wordt hij verlaten door zijn vrouw en hun zoontje, en in zijn ontreddering zoekt hij aansluiting bij andere expats, onder anderen een man uit Trinidad die Amerika cricketminded wil maken, maar er achteraf een geheim leven als louche zakenman op na blijkt te houden.

'De hond', de langverwachte opvolger van 'Laagland', bevat vergelijkbare ingrediënten als deze veelgelezen voorganger: de hoofdpersoon is een advocaat van Ierse origine uit New York, ook hij is door een op de klippen gelopen huwelijk in een crisis geraakt, en in een poging zijn leven weer op de rails te krijgen, gaat ook hij in zee met de verkeerde mensen. Door een oude studievriend laat hij zich verleiden om in Dubai op te treden als beheerder van een familiekapitaal dat al snel van dubieuze aard blijkt. Ver weg van New York hoopt hij in het reine te komen met zichzelf.

Voor een roman over ontheemding en eenzaamheid is Dubai natuurlijk een ideale setting. Deze artificiële woestijnstaat is een sciencefictionachtige uitvergroting van onze geavanceerde welvaartsmaatschappij. De luxe is er extravagant, maar het is ook een steriele wereld. De stad oogt als een fata morgana waar permanent nieuwe wolkenkrabbers uit de grond schieten ('Ik moet het eerste appartement in Dubai nog zien dat niet uitkijkt op iets wat in aanbouw is'), de woontorens dragen namen als De Situatie, Het Statement en De Ambitie. Hier is de alledaagse vervreemding van onze moderne wereld gekwadrateerd. In kleine observaties van zijn ik-verteller weet O'Neill die atmosfeer goed voelbaar te maken.

Van meet af aan worstelt de verteller met een unheimisch gevoel, en met de vraag hoe hij zich tot deze wereld moet verhouden. Zijn missie als zakelijk beheerder biedt hem ook al weinig houvast. Hij ervaart zijn opdracht als absurd. De hele dag is hij bezig documenten te tekenen waar hij vaak niets van begrijpt, en mails te beantwoorden van duistere afzenders.

De verteller is een neurotische rationalist die wanhopig greep probeert te krijgen op de anonieme werkelijkheid waarin hij zich beweegt: "Het is heel goed mogelijk dat ik overgevoelig ben, dat ik ben zoals die hypersensitieve rookmelders die beginnen te krijsen bij de minste rookpluim en, wil het leven zijn normale loop kunnen hervatten, onschadelijk moeten worden gemaakt." De tamelijk plotloos voortkabbelende roman drijft vooral op de onbedaarlijke gedachtenstroom in het hoofd van de manische verteller.

Die worstelt vooral met ethische dilemma's over zijn verantwoordelijkheden. Hij is zeker niet blind voor 'de tirannieke en levensgevaarlijke omstandigheden, om niet te zeggen de bijna-slavernij' waaraan de locale bouwvakkers onderworpen zijn, of voor de positie van de prostituées waar hij een abonnement op heeft, maar hij is een meester in het rechtbreien wat krom is. Zoiets had een komische roman kunnen opleveren, maar voor spot is O'Neill veel te ernstig. De redeneringen van zijn verteller ontaarden niet zelden in een soort mini-essays die de vaart uit de roman halen. Het is duidelijk dat O'Neill een personage wilde neerzetten dat zijn eenzaamheid en wanhoop bezweert met de verbale virtuositeit van een getalenteerd advocaat, maar voor de lezer is die rijstebrijberg van overwegingen nogal vermoeiend.

Ook als satire op de airconditioned nightmare, zoals Henry Miller het noemde, is de roman niet echt geslaagd. Daarvoor zijn de observaties niet bijtend genoeg.

'De hond' is een al te cerebrale en steriele roman. De uitwerking blijft achter bij het idee.

Joseph O' Neill: De hond (The Dog). Vertaald door Ton Heuvelmans. De Bezige Bij; 300 blz. euro 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden