Column

Een democratie zonder partijen kan niet

Tweede Kamer. Beeld anp

Is een democratie zonder partijen mogelijk? De jonge historicus Geerten Waling denkt van wel. Hij meent dat politieke partijen achterhaalde vehikels zijn die de democratie dreigen mee te sleuren in hun vrije val. Hoog tijd dus na te denken over een democratie zonder partijen.

Het probleem is dat de partijloze democratie die Waling voor zich ziet nergens bestaat. De historicus grijpt dan ook terug op experimenten met burgerparticipatie in het Parijs en Berlijn van het revolutiejaar 1848, waarover hij een boek heeft geschreven. Die experimenten waren slechts een kort leven beschoren en bieden op zich weinig houvast. Hun betekenis was vooral dat zij de uiting waren van een ontluikend politiek bewustzijn onder de burgers, dat om nieuwe staatkundige vormen vroeg.

Dat bewustzijn heeft geleid tot democratische stelsels met politieke partijen in een dragende rol als representanten van bevolkingsgroepen. De vraag die Waling aan de orde stelt is of dat stelsel nog houdbaar is, nu de partijen waarop het steunde terrein verliezen.

Zware tijden
De partijen maken zware tijden mee, maar bevinden ze zich ook in een vrije val? De drie volkspartijen die hij al afschrijft - VVD, PvdA en CDA - haalden bij de laatste Kamerverkiezingen tezamen 92 zetels. Voor de VVD waren de 41 zetels die zij veroverde zelfs het beste resultaat ooit. In de politieke barometer van Ipsos staan deze voormalige 'grote drie' thans op 60 zetels, maar die stand zegt niets over de uitkomst van de verkiezingen in maart volgend jaar.

Niks aan de hand dus? Waling heeft een punt dat de partijen als ledenorganisaties nog maar weinig democratische meerwaarde hebben. De ledentallen alleen zeggen niet zoveel. Het totale aantal leden beweegt zich al een kwart eeuw rondom de 300.000. Wel ernstig is dat binnen de partijen alles en iedereen in het gelid staat van de politieke aanvoerder, zeker als deze de kip is die gouden eieren legt. Deze fixatie op de herverkiezing is zo sterk dat het interne debat wordt gesmoord, tegenspraak als deloyaal wordt ervaren en onafhankelijke geesten worden gemarginaliseerd of, erger nog, als dissident gebrandmerkt. Eigenzinnige types als de conservatieve liberaal Harm van Riel, over wie onlangs een biografie is verschenen, komen op het Binnenhof nauwelijks nog voor.

Kiezersmarkt
Partijen zijn zich, naar het schrikbeeld van de Oostenrijkse econoom en politieke denker Joseph Schumpeter in de jaren veertig, gaan gedragen als rivaliserende bedrijven op wat, veelzeggend, de kiezersmarkt is gaan heten. Marketing en reclame bepalen het product, de burgers worden gezien als klanten. De politiek is hierdoor ontkoppeld geraakt van zowel haar eigen wezen als van de burgers.

Dat maakt het verlangen naar politiek als botsing van hartstochten, ideeën en herkenbare belangen, dat Waling verwoordt, begrijpelijk. Toen zij nog voertuigen van emancipatie waren en spreekbuis van groepen die vochten voor een plaats onder de zon, vervulden partijen die rol. Maar ook toen al waarschuwde een partijloze liberaal als Cort van der Linden, premier tussen 1913 en 1918, dat partijen hun machtsstreven als doel op zichzelf zouden gaan beschouwen. Hij voorzag ook het logische gevolg: een strakke partijdiscipline, die zowel hun vertegenwoordigers als kiezers van hun zelfstandigheid beroofde en vrije, onafhankelijke geesten uitsloot.

Opkomend populisme
De vervreemding die over en weer tussen de politiek en de goeddeels ontzuilde burgers is opgetreden lijkt een van de hoofdoorzaken van het opkomend populisme en de roep om vormen van directe democratie. Of deze verschijnselen zich meteen laten vertalen naar een behoefte aan actieve participatie, zoals Waling veronderstelt, is nog even de vraag.

De populist Wilders bedient zich vrijwel uitsluitend van moderne marketingtechnieken, zoals de tweet en geregisseerde fotomomenten, maar directe invloed van burgers wenst hij niet. Wilders leidt geen partij, maar een kieslijst, zijn fractie is bijna hermetisch gesloten, van interne democratie is geen sprake. Juist daarom is het spijtig dat de ledenpartijen, die zoveel meer in huis hebben zoals hun wetenschappelijke bureaus tegen de stroom in nog steeds laten zien, op dit punt niet hun meerwaarde kunnen laten zien. Sterker nog, zij gedragen zich in het krampachtige streven naar machtsbehoud nauwelijks anders dan de ledenloze PVV.

Politiek vandalisme
Nadenken over een partijloze democratie kan goed, al vergt dat bij gebrek aan ervaringen veel van de verbeeldingskracht. Donald Trump lijkt in Amerika het bewijs te leveren dat je zonder partij en zelfs zonder program of consistentie ver kunt komen. Maar dit vertoon van richtingloosheid en politiek vandalisme lijkt me geen wenkend perspectief, veeleer een wake-up call voor de bestaande partijen de vervreemding te doorbreken en de politiek opnieuw uit te vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden