Een democratie in de vitrine

Welkom in Ethiopië. Bij elke demonstratie schiet de politie er met scherp en wie voor zijn rechten opkomt kan voor onbepaalde tijd de cel in. Waarom weet de wereld alles over Zimbabwe, en niets over de staatsterreur in dit land? 'Omdat wij geen blanke boeren hebben.'

'Bent u journalist?' De onderwijzer die met zijn klas op schoolreisje is bij het Nationaal Museum in de hoofdstad Addis Abeba, begint ineens zachter te praten. Terwijl hij om zich heen spiedt barst hij los: ,,U bent een buitenlander, daarom durf ik met u te praten. Dit is een land waar angst heerst. Je kunt altijd door de politie worden opgepakt. Ik ben ook bang.''

,,Je kunt niet zeggen wat je wilt, je kunt niet schrijven wat je wilt. Als er een bijeenkomst is, zit er altijd iemand van de overheid bij. Hier in Addis zitten zoveel mensen zonder proces vast. De voorzitter van onze lerarenvakbond heeft in 1998 vijftien jaar celstraf gekregen. Zogenaamd omdat hij in het gewapend verzet zat.'' De regering dwarsboomde de bond (120000 leden) door de banktegoeden te bevriezen, kantoren te sluiten en leden te ontslaan. Daarna richtte ze een concurrerende bond op met dezelfde naam, alsof het de opvolger betrof.

,,Echt, de situatie is maar iets beter dan onder de marxistische Mengistu'', en de jongeman kijkt weer schichtig om zich heen. ,,We hebben net jaren oorlog gehad met Eritrea. Maar wij zijn al eeuwenlang één volk. De reden waarom veel mensen het leger ingingen is dat ze op die manier geld kregen, er zijn zóveel werklozen. Mijn jongere broer moest ook. Hij wilde niet, zag links en rechts zijn vrienden sterven.'' Geld moet niet naar het leger maar bijvoorbeeld naar onderwijs, zegt de leraar stellig. ,,De mensen willen eten en vrede, dat is alles'', besluit hij zijn tirade.

De jonge onderwijzer flapte het eruit, en velen zullen het hem nazeggen: angst regeert Ethiopië. Vrijdag nog doodde het leger tientallen boeren bij een vreedzame demonstratie in het zuidelijke Awassa. Een jaar geleden vielen bij een studentendemonstratie in de hoofdstad 40 doden en werden 2000 jongeren gearresteerd. Snel daarna werden 500 leden van oppositiepartijen opgepakt. Vorige maand werden in westelijke steden studenten doodgeschoten die opkwamen voor de verarmde koffieboeren. Volgens de onafhankelijke mensenrechtencommissie EHRCO is marteling schering en inslag, tot in de laagste regionen; zoals in de bijna 300 buurtcentra in Addis Abeba die eigen milities hebben, en op het platteland waar gewapende boeren, partijleden, berucht zijn.

De bewoners zijn er schizofreen van geworden. Als ze het veilig achten kunnen ze ineens van een luchtig praatje op die fluistertoon overgaan en over hun echte leven vertellen. Hoe is het om zo'n dubbelleven te voeren? Een eigenaardige lach is het antwoord van een professor op deze vraag: ,,Wij weten niet beter. Zo was het onder keizer Haile Selassie, onder de Rode Terreur van Mengistu en zo is het nu nog steeds. De 'democratie' die ze voor de Westerse donoren opvoeren, is een schijnvertoning. Dit is een éénpartijstaat die de economie, de politiek en de media strak in handen heeft. Ons volk heeft altijd veel moeten incasseren. Lachen helpt daarbij.''

Een weekje journaal kijken bevestigt het beeld, want radio en tv zijn in handen van de staat. Het journaal begint steevast met een mededeling van de regering, gevolgd door lof voor die regering of een 'exclusief' interview met een regeringslid. Na de uitspraak over het grensconflict met Eritrea stonden honderd mensen met borden op een immens plein te demonstreren vóór de regering, terwijl de commentator sprak over 'duizenden' en de camera snel wegdraaide. Geen woord over de miljarden die de oorlog het straatarme Ethiopië kostte.

Het 'exclusieve' interview komt in een heel ander daglicht te staan, als je achteraf hoort dat de onafhankelijke pers zelden wordt uitgenodigd voor een persconferentie van de overheid. En de enkele journalist of hoofdredacteur die er op eigen houtje heen gaat, wordt weggestuurd.

,,In de afgelopen tien jaar heb ik onze premier nog nooit gezien!'', zegt voorzitter Kifle Mulat van de journalistenvakbond, die al drie keer gevangen heeft gezeten. Waarvoor? ,,De aanklacht luidt altijd overtreding van de perswet, ophitsing, fout nieuws verspreiden. Dat is de systematische manier om de pers lastig te vallen.'' Momenteel zitten er drie journalisten vast, zijn er 42 op borgtocht vrijgelaten, en zijn er bijna 60 naar het buitenland gevlucht, onder wie vier van de vijf bestuursleden van de bond.

Daarnaast heeft het land maar twee drukkerijen ,,die natuurlijk partijbezit zijn. De manager is een kopstuk van de partij, en als hij de prijs verhoogt kan dat een krant zo de das omdoen. Bovendien is de distributie vrijwel beperkt tot de hoofdstad'', stelt Kifle. Toen er vorig najaar een crisis in de partij gaande was, zijn volgens de journalist op één dag alle 200 verkopers van onafhankelijke kranten opgepakt en een dag in een militair kamp vastgehouden.

Het ergste vindt Kifle dat de regering de vrije pers altijd als oppositie bestempelt. ,,Wij zijn neutraal en zoeken de waarheid. Een democratische regering zou toch niet met ons hoeven te strijden? Deze dictatuur wil heersen door de mensen te bedotten. Er is in onze maatschappij zó weinig ruimte. En die ruimte is er alleen maar voor de behoeftes van de regering: om geld binnen te halen van IMF, Wereldbank en andere donoren die om goed bestuur vragen. Tegen ons is alleen maar haat-propaganda gevoerd.''

In de politiek is een soortgelijke farce gaande. Van de 548 parlementszetels zijn er welgeteld 14 voor de oppositie. Eén van die 14 wordt ingenomen door dr. Beyene Petros, van de zuidelijke Coalitie van Alternatieve Krachten voor vrede en democratie (CAFPDE). ,,Ik kan niks op de kameragenda zetten, er is geen debat, ik spreek alleen maar voor de notulen'', zegt hij met een schampere lach.

De coalitie heeft een kantoor op de achtste verdieping van een flat in een buitenwijk van Addis Abeba. De lift gaat maar tot de zevende, en aan de toiletten te zien heeft het water de bovenste verdiepingen ook al lang niet meer bereikt. De vijftiger Beyene, een biomedisch onderzoeker met een boze blik, begint over de speciale zorgen van de zuidelijke en Oromo-volken, die net als de Somaliërs, niet met de overheersende Tigrayers uit het noorden door één deur kunnen.

,,Na de Oromo's (40-50 procent van de bevolking) en de Amharen (25 procent) vormen de volken uit het zuiden de derde 'staat' in Ethiopië. De Tigrayers, die sinds 1991 in het land de dienst uitmaken, vormen maar 5 tot 7 procent van het geheel. Ruim honderd jaar geleden onder keizer Menelik werden de Zuidelijke volken en de Oromo's in een klap tweederangsburgers. Ze werden onteigend, en konden altijd door de landheer worden verjaagd.''

Beyene stelt dat het zuiden sindsdien extreem onderontwikkeld is gebleven. ,,Alleen wat zendelingen gaven onderwijs. Mijn vader die analfabeet was, stuurde mij naar zo'n school. Ik behoor tot de eerste generatie intellectuelen, temidden van 99 procent boeren. En nog steeds strijden we voor evenredige vertegenwoordiging in de regering en een redelijke verdeling van 's lands inkomsten. Nog nooit hebben de zuiderlingen een verantwoordelijke positie ingenomen.''

,,De regering pretendeert dat elke volk en elke deelstaat autonoom is, maar in feite bepalen speciale TPLF-kaderleden de agenda. Wie gekozen wordt, fungeert slechts als pion. Zo was onze gouverneur een informant, die ze langzaam aan de top brachten. Sinds juni zit hij trouwens gevangen'', gniffelt Beyene. Schaduwgouverneur Betew Belay, zoals gewoonlijk een TPLF-topman die op de achtergrond blijft, maar feitelijk de touwtjes in handen heeft, koos het verkeerde kamp bij een interne strijd tegen premier Meles Zenawi. ,,Gouverneur Abate Kisho volgde zijn kingmaker Betew en koos dus ook verkeerd. Ze zullen nog wel een corruptieaanklacht verzinnen, tot die tijd zitten ze allebei in de cel.''

Waarop Beyene toevoegt dat in het zuiden, met zijn 40 nationaliteiten, de etnische verdeel-en-heerspolitiek van de regering nooit kan werken. ,,Hoe moet je die 40 groepen ooit van elkaar scheiden? Het roept vooral veel spanning en geweld op, wie wie mag vertegenwoordigen en daarmee over macht en geld kan beschikken.''

Op de vraag hoe Beyene de verkiezingen van 2000 heeft ervaren, waarschuwt hij allereerst de westerling: ,,Ons proces lijkt niet op wat jij je bij een verkiezing voorstelt! Het is een TPLF-show voor donoren. Het is voor onafhankelijken bijna onmogelijk om mee te doen. Ten eerste kunnen ze je registratie als stemmer blokkeren, volgende stap is het verhinderen van de kandidatenregistratie. ,,Ik had duizend steunhandtekeningen nodig. Vijfhonderd hebben ze afgestreept: boeren die te arm zijn om een identiteitsbewijs te hebben, moesten dat toch laten zien. De andere vijfhonderd intimideerden ze, tot daar weer mensen afvielen.'' Het lukte Beyene toch. ,,Stap drie is voorkomen dat je campagne voert. Je kon geen radio of tv gebruiken dus ging het van mond tot mond dat je onder die en die boom het partijprogramma kwam uitleggen.''

Op die bijeenkomst verschenen TPLF-leden die de vergadering opbraken ,,omdat er 'een samenzwering gaande was'. Toen er daartegen werd geprotesteerd gebruikten ze geweld en werd er met scherp op de menigte geschoten. Hierbij zijn in 2000 in mijn kiesdistrict tien doden gevallen, en zijn er honderden arrestaties gepleegd. Tien van hen, boeren uit het zuiden, kwijnen nog steeds weg in een gevangenis in Nazret, vlakbij Addis, zonder aanklacht.''

Wie ongeschonden de verkiezingsdag haalde, moest oppassen. ,,De spanning was groot, want de TPLF moest hoe dan ook winnen. De partijleden waren overal, in plaats van 1 kaart vulden ze er honderd in, of ze 'hielpen' de boeren met stemmen door hun vingerafdruk in het goede vakje te plaatsen. Twee vrouwen waren daar niet van gediend, zij werden doodgeschoten. 'Een afgeketste kogel' heet dat achteraf.''

Beyene vertelt dat zijn partij op een stembureau een vertegenwoordiger had. ,,Die ontdekte bij aanvang al een volle doos met ingevulde kaarten en protesteerde. Maar de TPLF wilde de doos niet legen. Het gekibbel duurde uren. 's Middags kwam zijn vrouw met hun baby op de rug eten brengen. Onze man liep naar hen toe, waarop een soldaat een granaat gooide. Het hele gezin stierf.''

Op de vraag waarom de hele wereld wel over Zimbabwe en niets over de staatsterreur in Ethiopië weet, antwoordt Beyene: ,,Wij hebben geen witte boeren''. En weer volgt die treurigmakende Ethiopische lach. ,,Moet ik soms huilen? Ja, ik voel veel woede en frustratie. Maar wat kan ik anders doen, de wapens opnemen? En nee, het maakt geen bal uit dat ik nu parlementariër ben. Ik ben alleen onderdeel van de vitrine voor de buitenwereld.''

Regeringswoordvoerder Haile Kiros, tevens parlementariër, brak in 1977 zijn studie in Amerika af om mee te vechten met de TPLF tegen Mengistu. Misschien komt het door zoveel jaren strijd dat hij overal vijanden ziet. Op de vraag of hij weet dat zoveel mensen bang voor hem zijn, zegt hij eerst 'nee' en daarna: ,,Misschien willen ze de regering afpersen, ons voor politieke doeleinden als dictators afschilderen. U moet weten dat oppositie hier automatisch anti-regering betekent, terwijl we met elkaar zouden moeten praten. En sommige politici, ik kan niet zeggen welke, hebben contacten met het verboden Oromo Bevrijdingsfront, dat zijn bandieten die ons willen neerhalen.''

De voorzitter van de lerarenvakbond die vijftien jaar cel kreeg, was volgens Haile 'echt betrokken bij een couppoging'. ,,Dat geloof ik echt. En ook chirurg Asrat van de Amhaarse oppositiepartij was actief in de gewapende strijd. We hebben hem nog vanuit zijn cel naar een ziekenhuis in Amerika laten gaan, dat was helaas te laat.''

Bestuurslid Assefa Maru van de Mensenrechtencommissie werd een paar jaar terug bij zijn huis door de politie doodgeschoten. Of Haile werkelijk gelooft dat deze leraar een wapen had en op de politie begon te schieten? ,,Jazeker, dat bewijst juist dat die commissie een dekmantel is! Ze willen hoe dan ook aan de macht komen.''

Waar de woordvoerder lokale journalisten weigert te spreken 'omdat zij de waarheid niet opschrijven', blijft hij voor een buitenlander zeer voorkomend. ,,De top is expert in de zoete woorden van democratie'', had een ambtenaar in het zuidelijke Awassa al verteld. Wanneer komt er een onafhankelijke radio en tv? ,,Die hadden er naar mijn mening allang moeten zijn. Maar dit jaar lukt nog niet. De nieuwe mediawet is al aangenomen maar er moet eerst een instituut komen dat de regels opstelt waaraan deze onafhankelijke media zich moeten houden...''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden