Een dagje somberen met allure

conferentie | Wat is er mis in de samenleving? Daarover ging de jaarlijkse bijeenkomst van het Nexus Instituut, de culturele denktank uit Tilburg.

Het contrast had nauwelijks groter kunnen zijn. Buiten schijnt de zon en in de vrieskou ligt Amsterdam er op haar mooist bij. Binnenin het Amsterdamse Muziektheater gaat het vandaag over 'het defect van onze beschaving'. Welkom op de Nexus-conferentie 2016. Met als titel What Will Save the World?

Deze conferentie wordt elk jaar georganiseerd door het Tilburgse Nexus Instituut, de culturele denktank uit Tilburg. De editie van vorig jaar had als titel Waiting for the Barbarians, en de bezoeker die vandaag door zijn brochure bladert, vermoedt dat deze jaargang ook in mineur is getoonzet. "Geestelijke waarden en deugden", staat daarin, "lijken te verdwijnen in een oceaan van angsten, onzekerheden en begeerten".

De sombere toon schrikt het publiek bepaald niet af. Hoewel het nog vroeg in de ochtend is, gaat er een gestage stroom bezoekers naar het Muziektheater, op andere dagen de thuisbasis voor het Nationale Opera en Ballet. Naar schatting zit er bij aanvang van de conferentie zo'n 750 man in de zaal.

De beroemde historicus Simon Schama is een van de sprekers die Nexus-oprichter en directeur Rob Riemen heeft weten te strikken voor vandaag. Naast vele anderen schuiven de Israëlische filosoof Avishai Margalit, Harvard-psycholoog Steven Pinker en Mabel van Oranje aan.

De setting is sober. Op het toneel waar anders operazangers staan of ballerina's dansen, staat nu een ronde tafel met een aantal houten stoelen voor de sprekers. Er is een ochtendploeg en een middagploeg. Voor de lunch gaat het over de vraag wat er mis is in de samenleving, erna wat de oplossingen moeten zijn voor de aangedragen euvels.

"Woensdag koos Amerika voor Donald Trump als president", opent gespreksleider Riemen het eerste gesprek. "Wat zegt dat over deze tijd? Wat zijn de oorzaken van het huidige defect van de beschaving?"

Volgens Schama is de traditie van de Verlichting deze week gestorven. De Turkse schrijfster Elif Shafak vindt dat het heeft ontbroken aan een 'contranarratief tegen het neofascisme'. Al snel waaiert de discussie uit en gaat het over armoede en kolonialisme, die volgens de Zimbabwaanse politicus Douglas Mwonzora fnuikend zouden zijn. En de Kroatische theoloog Miroslav Volf wijst op de rol van de erfzonde. "Leven is per definitie onrechtvaardig zijn."

Iedereen zijn eigen invalshoek. Maar dat het zorgelijk is dat Trump president wordt, daarover bestaat eensgezindheid. De beginvraag naar het defect van de samenleving is veranderd in de vraag hoe de Amerikaanse verkiezingen zo hebben kunnen verlopen.

Pas na vijf kwartier valt de naam van de beweging die de afgelopen maanden voor angst heeft gezorgd: IS. Meer dan een bijzin wordt er niet aan gewijd, terwijl het vandaag precies een jaar geleden is dat de aanslagen in Parijs plaatsvonden. Amerika zorgt voor de echte kopzorgen.

Onheilsvoorspellingen

Even probeert rechtsfilosoof Leif Wenar (King's College, London) de zorgen te relativeren. Met het warme stemgeluid van televisieschilder Bob Ross: "Laten we de Trump-stemmers niet wegzetten als racisten. Dat werkt onproductief. Ik stel voor dat we een Nexus-weddenschap met elkaar afspreken. We leggen allemaal een bedrag in en elke keer als onze onheilsvoorspellingen niet uitkomen gaat het geld naar het Nexus Instituut. Ik wil maar zeggen: laten we naar de Trump-stemmers luisteren in plaats van hen te demoniseren."

"Je roept op tot kalmte? Kalmte is slecht in dit geval!" reageert Schama. "In de jaren dertig van de vorige eeuw was dat ook niet op zijn plaats."

Behalve deze correctie is er nauwelijks onenigheid tussen de verschillende deelnemers aan het rondetafelgesprek. Het instemmend geknik overheerst. Als de ene spreker reageert op de andere begint die doorgaans met: "You are right", waarna een bescheiden toevoeging of precisering volgt.

Dus als de één de taal van Trump vergelijkt met die in de internetcommentaren, dan voegt de ander eraan toe dat het kleine schermpje van onze smartphone echt contact moeilijk maakt. Zoals vaker weet Schama zijn kritiek het meest eloquent te verwoorden. "Het moment dat 'friend' een werkwoord werd, was een slechte dag voor de mensheid."

Inmiddels is het half één geweest. Lunchtijd.

Hoopvol

Wat verwachten de bezoekers van het middagprogramma? Denken ze dat er antwoorden komen waardoor ze toch nog hoopvol huiswaarts gaan? "Zo kijk ik niet naar de dag", zegt de Vlaamse Bert Bellens (54). In het dagelijks leven is hij manager van een opleidingsinstelling in de chemische sector. Hij is vandaag speciaal vanuit Herentals, zo'n dertig kilometer van Antwerpen, naar Amsterdam gereden.

"Crisisgevoelens zijn van alle tijden", relativeert Bellens de sombere stemming. "Ik hoop vooral dat de sprekers ingaan op ontwikkelingen in Europa, zoals de migrantencrisis en de staat van de Europese Unie."

Om kwart over twee gaat de conferentie verder, nadat Aeham Ahmad enkele stukken op de piano heeft gespeeld. Hij komt uit Syrië en woont nu in Duitsland.

"Mag ik de verlossers van vandaag aan tafel hebben?" nodigt Riemen de sprekers voor het middagprogramma uit. En als die plaats hebben genomen: "Hoe moeten we voorbij komen aan de doem van vanochtend?"

Marcelo Sanchez Sorondo trapt af. Hij is een Argentijnse bisschop en moet zoeken naar de juiste Engelse woorden. "We moeten mensen volgen als paus Franciscus en Moeder Theresa. Zij vertegenwoordigen het gedachtegoed van Jezus Christus. Het geloof zorgt voor het morele kompas dat nodig is om de wetenschap in goede banen te leiden."

Die uitspraak kan psycholoog Steven Pinker niet weersproken laten. "Wat zeg je tegen alle mensen die Jezus niet als rolmodel zien? De wetenschap heeft veel betere kaarten in handen. Zij beroept zich op hypothesen en strenge toetsingscriteria in plaats van religieuze openbaring, die lang niet iedereen heeft gehad. Daarom is het problematisch om je er op te beroepen ter rechtvaardiging van je standpunten."

Wetenschap kan niet beslissen over goed en kwaad, werpt de bisschop nog tegen, maar Pinker is resoluut. "Ik pleit voor wetenschap gecombineerd met humanisme. Onder dat laatste versta ik de inspanningen om het menselijk welbevinden te vergroten. Allemaal verkiezen we leven boven dood, gezondheid boven ziekte. Voor die inzichten heb je geen geloof nodig. De wereld redden, gaat niet. We kunnen haar wel verbeteren. Sterker, dat hebben we al gedaan, de afgelopen eeuwen. De slavernij is afgeschaft, de mondiale armoe is afgenomen."

Pinker heeft de rol van een omgekeerde Cassandra, het applaus is lauwtjes. De publiekslieveling is Farida El Allagi, een Libische activiste. Vanaf het moment dat ze zich beklaagt over het geringe aantal vrouwen aan tafel is de zaal op haar hand.

"Moed en eerlijkheid, dat heeft de wereld nodig! Europa en de Verenigde Staten zeiden democratie naar Libië te brengen, maar zijn verantwoordelijk voor de huidige chaos! Zij zorgden voor wapens, die maken wij niet! Laat ons met rust, dan komt die democratie er! We moeten ons verontschuldigen naar de volgende generatie, het is tijd om de goede mensen met elkaar te verbinden!"

Reservoir van goedheid

Het publiek komt tot leven. Het ingetogen applaus wordt ingeruild voor luid geklap. Vanuit verschillende hoeken van de zaal klinkt gejoel en gefluit.

Het loopt tegen vieren. De dag sluit af met een lange toespraak op het grote scherm van Barack Obama. Na afloop vindt bisschop Sorondo het geweldig hoe die over 'het reservoir van goedheid' spreekt. De Amerikaanse historicus Sidney Blumenthal benadrukt "zich te schamen voor zijn land vanwege de president die er straks in het Witte Huis zit". En Mabel slikt een brok in haar keel weg.

een contrapunt voor kleinheid van geest

Wie Nexus Instituut zegt, zegt Rob Riemen. In 1991 richtte hij Nexus op, een tijdschrift met essays van wetenschappers, kunstenaars, politici en andere vooraanstaande denkers. Een paar jaar later ging hij lezingen, conferenties en masterclasses organiseren. Doel van het instituut is om "een contrapunt te zijn voor kleinheid van geest, verzuiling en nationalisme, de troosteloosheid van het niets weten en het fanatisme van het enig weten", staat er op de website.

Bij het grote publiek raakte Riemen in 2010 bekend toen 'De eeuwige terugkeer van het fascisme' verscheen. In dit pamflet zag hij Wilders als belichaming van het nieuwe fascisme. Het leidde tot felle reacties. Voormalig VVD-leider Frits Bolkestein: "Rob Riemen moest zich schamen zo veel onzin de wereld in te sturen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden