Een cruise op de Middellandse zee

De Costa Concordia kapseisde iets meer dan honderdtwintig jaar na de eerste cruise, een vondst van de Duitse ondernemer Albert Ballin. Niet een scheepsramp, maar de Eerste Wereldoorlog werd zijn ondergang.

Schepen die normaal gesproken via de noordkant van de Atlantische Oceaan van Europa naar de Nieuwe Wereld voeren en vice versa, lagen in de negentiende eeuw in de barste wintermaanden stil. Verre van economisch, vond de Duitse ondernemer Albert Ballin dat. Hij bedacht een manier om de boten ook in die periode geld op te laten brengen.

De concurrentie lachte meewarig om het malle idee van de reder om mensen een rondtocht te laten maken op een schip. Dat wilden die toch helemaal niet. Klanten zagen boten als een noodzakelijk kwaad, enkel goed om van A naar B te komen.

Maar Ballin zette door. In januari 1891 vertrok de SS Augusta Victoria (genoemd naar de Duitse keizerin) voor een cruise op de Middellandse Zee. 174 heren en 67 dames hadden ingescheept. In een tijdsbestek van 57 dagen werden dertien havens aangedaan.

In de jaren daarna hield het succes aan. Tien jaar na de eerste cruise voer Ballins Hamburg-Amerikanische Packetfahrt-Actien-Gesellschaft (Hapag) voor het eerst uit met een speciaal voor dat doel gebouwd schip.

Dat Albert Ballin zo'n groot ondernemer zou worden lag niet direct voor de hand. Hij was de jongste van de dertien kinderen van een uit Denemarken afkomstige joodse immigrant. Als jongeling werkte hij voor een klein agentschap dat bemiddelde voor overtochten naar Amerika. Zakelijk vernuft en commerciële successen zorgden ervoor dat Ballin snel carrière maakte. Al op 31-jarige leeftijd was hij directeur van Hapag.

Hij ging regelmatig mee op reis en besteedde dan een groot deel van de tijd aan het uithoren van zijn klanten. Hun wensen kennen, betekende dat het bedrijf maatwerk kon leveren. Dan was succes verzekerd.

Cruises waren aanvankelijk alleen betaalbaar voor puissant rijken. Naarmate schepen meer passagierscapaciteit kregen, daalde de prijs en konden meer lieden uit de gegoede kringen zich dit soort uitspattingen veroorloven. Tegelijkertijd investeerden rederijen in het uiterlijk van de boten en het amusement aan boord. De pioniers van 1891 moesten zich op de cruiseshepen nog voornamelijk zelf bezighouden. Hun navolgers werden meer en meer ondergedompeld in een wereld van glitter en glamour.

Zelfs de ramp met de Titanic in 1911 deerde Hapag niet. Ballins imperium groeide verder en verder. In 1914 leidde hij de grootste rederij ter wereld met 174 stoomschepen, 73 lijndiensten, een aandelenkapitaal ter waarde van 157 miljoen rijksmark en 25.000 medewerkers. De directeur dacht groot. De wereld was zijn speelveld.

Ballin had voldoende inzicht in de politieke realiteit om te zien wat de grootste bedreiging vormde voor zijn onderneming: een conflict tussen de Europese naties. Hij wendde zijn invloed in diverse steden aan om wapengekletter te voorkomen. Toen de wereldoorlog toch uitbrak, probeerde hij Washington te weerhouden van inmenging in de strijd. Ook dat ging zijn macht te boven.

Alles wat Ballin opgebouwd had, verkruimelde voor zijn ogen. Voorbij was de tijd dat de internationale elite zomaar kon vluchten in de droomwereld van varende paleizen. Bovendien werden ook zeeën deel van het slagveld. Schepen sneuvelden of liepen zware schade op. Boten in aanbouw lagen te roesten in de dokken.

In november 1918, twee dagen voor de wapenstilstand die een einde zou maken aan de Eerste Wereldoorlog, zag Ballin helemaal geen toekomst meer. Met een overdosis slaappillen maakte hij een einde aan zijn leven.

Die daad was misschien wat erg rigoureus en definitief. Zijn inschatting dat het ergste voor zijn onderneming nog moest komen, bleek echter volkomen juist. De Amerikanen en Britten confisqueerden als overwinnaars de vlaggenschepen van Hapag. Als oorlogstrofeeën werden ze naar overzee gebracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden