Een coup die gedoemd was te falen

RECONSTRUCTIE TURKSE COUP

Op sociale media werd het stuk veel gelezen en gedeeld. Keles, een verklaard aanhanger van Gülen, getuigde voor de buitenlandcommissie van het Britse parlement, dat onlangs hoorzittingen hield over de kwestie nadat ook in Engeland spanningen binnen de Turkse gemeenschap opliepen.

"Mijn grootste bezwaar is dat Gülen is veroordeeld nog voordat er een proces heeft plaatsgevonden", zegt hij telefonisch. "Het is als met de massavernietigingswapens van Saddam Hoessein: er is een kader waar de werkelijkheid koste wat kost moet worden ingepast." Keles wil niet uitsluiten dat er gülenistische officieren hebben meegedaan, maar wel dat ze de organisatoren zijn. "De bottom line is dat de beweging met een staatsgreep morele zelfmoord zou plegen. Wij laten ons al decennia voorstaan op democratie, mensenrechten en geweldloosheid. We zouden in één klap al onze geloofwaardigheid verspelen!"

Gesteld dat Gülen achter de coup zat, wat zou hij hebben gedaan als die was geslaagd? Zou hij in Turkije zijn onthaald zoals destijds Khomeini in Iran? "Uitgesloten", zegt Jenkins. "Anders dan de sjah destijds geniet Erdogan nog altijd enorme populariteit. Gülen daarentegen wordt gehaat." Van de linkse oppositie tot de AKP, van de kemalisten tot de Koerdische beweging, in Turkije heeft Gülen vrijwel alleen maar vijanden, aldus Jenkins.

Maar als Gülen niet achter de staatsgreep zit, wie dan wel? Hierover lopen de theorieën uiteen. Zo zijn er die wijzen op de mogelijkheid van een kemalistische putsch. Turkije kent een lange traditie van militaire staatsgrepen, en steeds werden ze uitgevoerd door kemalisten, die zichzelf zien als de hoeders van de seculiere erfenis van Atatürk, vader der Turken.

De verklaring die de coupplegers lieten voorlezen was kemalistisch getoonzet; Ak¿n Öztürk, de viersterrengeneraal van de luchtmacht die een leidende rol wordt toegedicht, is een kemalist van de oude stempel (hij ontkent alle betrokkenheid). Het bezwaar tegen deze theorie is dat kemalisten doorgaans heel goed weten wat er voor nodig is om een staatsgreep te plegen. "Die zouden nooit met 8000 man aan zo'n avontuur begonnen zijn", zegt Jenkins. "Bovendien zijn ze zich ervan bewust dat je een zekere mate van steun onder de bevolking nodig hebt en die win je niet door het parlement te bombarderen."

Blijft over de mogelijkheid van een false flag-operatie. Van gülenisten die zich als kemalisten vermommen. Of wellicht zelfs van Erdogan zelf. Die had op die manier immers het perfecte alibi om af te rekenen met Gülen en eventuele overige tegenstanders in het leger. Ook is er de vaak geopperde mogelijkheid van de 'cocktailcoup'. Uiteenlopende componenten uit het leger - gülenisten, kemalisten en anderszins ontevredenen - zouden hebben samengewerkt.

Directe aanwijzingen voor een false flag-operatie zijn er niet. Bovendien kwam één van Erdogan trouwste adviseurs tijdens de coup om het leven. En het probleem met de theorie van de cocktailcoup is dat gülenisten en kemalisten elkaar wantrouwen als de pest. Het is onwaarschijnlijk dat zij zich gezamenlijk aan een operatie op leven en dood zouden wagen.

Zal de werkelijke toedracht ooit boven tafel komen? De AKP stelt vooralsnog alles in het werk om cruciale getuigen weg te houden van de parlementaire commissie die momenteel hoorzittingen organiseert. Mehmet Disli bijvoorbeeld, de rechterhand van legerleider Akar, en op de hand van de putschisten. Die zou zijn baas op een bepaald moment zelfs een broekriem om diens nek hebben gelegd. Doel van de commissie lijkt vooral om bevestigd te krijgen dat de Gülenbeweging achter de coup zat.

De parlementaire commissie hoort mensen, maar vervolgt niet. Alles zal aankomen op het juridische systeem. Andrew Gardner van Amnesty betwijfelt of rechtszaken wél helderheid zullen brengen. "Mensen worden om onduidelijke redenen opgepakt of verliezen hun baan, het principe dat mensen onschuldig zijn tot het tegendeel is bewezen, is losgelaten. Er zijn aanwijzingen dat er wordt gemarteld. Ik heb er geen enkel vertrouwen in dat de waarheid voor een rechtbank wel boven tafel zal komen."

Het Openbaar Ministerie in Turkije heeft inmiddels voor 62 militairen eisen voor levenslange celstraffen klaarliggen omdat ze een aandeel zouden hebben in de mislukte coup. Ze moeten binnenkort voorkomen.

Jenkins acht het 'onmogelijk' dat het juridische systeem onder de huidige omstandigheden zijn werk kan doen. Hij wijst op de druk die Erdogan en de regering op de rechterlijke macht uitoefenen en op de zuiveringen, die het systeem enorm hebben verzwakt."Het is allemaal heel gevaarlijk", zegt hij. "Ik zeg dat ook wanneer ik hoge Turkse functionarissen spreek. Want er is wel degelijk een enorme aanslag gepleegd en zolang niet duidelijk is wie daar achter zat, blijft het risico dat het opnieuw kan gebeuren. Misschien niet in de vorm van een coup, maar mogelijk wel in de vorm van een moordaanslag op Erdogan."

Jenkins acht het waarschijnlijk dat veroordeelden zich na toekomstige processen vervolgens zullen wenden tot het Europese Hof in Straatsburg. "Dat zal de processen hoogstwaarschijnlijk als ondeugdelijk beschouwen, met alle gevolgen van dien voor de toch al niet al te beste reputatie van Turkije."

Maar op korte termijn wint de Turkse president. Erdogan is al langer bezig zijn greep op het land te bestendigen. In dat opzicht bood de 15e juli hem een uitgelezen kans. Het was zoals hij zelf zei op Atatürk Airport, op de avond van de coup. De staatsgreep: dat was een 'Godsgeschenk'.

De naam van de geciteerde westerse diplomaat is bekend bij de redactie.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden