Een componist met extreme uitersten

Wie kent de muziek van Karl Amadeus Hartmann? Bijna niemand, want hij is nauwelijks te vinden in de programmaboekjes. Tijd voor een ontdekkingstocht, bij de ZaterdagMatinee.

De NTR ZaterdagMatinee, gretig pionier, programmeert dit seizoen de acht symfonieën en de opera 'Simplicius Simplicissimus' van Karl Amadeus Hartmann (1905-1963). Nergens is hij zo uitgebreid te beluisteren geweest. Zelfs in zijn geboorteland Duitsland is er niet op deze schaal aandacht voor de componist.

"Hartmann is tussen de wal en het schip gevallen", zegt Kees Vlaardingerbroek, programmeur van de Matinee. "Hij weigerde samen te werken met de nazi's. Dat leidde tot een Innere Emigration - in een belangrijke periode van zijn leven heeft hij bijna niets kunnen doen.

"Na de oorlog volgde een reactie binnen de Europese cultuur: de traditie had afgedaan. Hartmanns idioom paste niet bij dat van de naoorlogse avant-garde, maar leunt tegen de symfonische traditie van Bruckner en Mahler aan. Hij ging volledig zijn eigen weg, was een totaal onafhankelijke geest, en dat op heel hoog niveau. Dat is het mooie van zijn oeuvre: het is oprecht en eigen."

"Hartmann schreef grote muziek, minimaal gelijkwaardig aan het werk van Sjostakovitsj, een andere componist die kampte met een repressief regime. Hij heeft de naam zwaar, serieus en Duits te schrijven. Dat klopt ook wel; hij voelde diep mee met het lot van de Joden en andere vervolgde groepen in Europa, en gebruikte verkapte politieke liederen. Maar hij had ook een heel andere kant, was een echte Beierse carnavalsvierder. Hartmann had een groot open oor voor Debussy, Ravel en niet te vergeten Stravinsky, die hij vaak citeert. Een man die extremen in zich verbond, en dat hoor je in zijn muziek."

Waarom is het grote muziek? "Omdat hij, net als de twintigste-eeuwers Britten en Sjostakovitsj, een traditionalist was, maar ook zeer origineel. Hij kreeg het voor elkaar om zich in een traditie te plaatsen, en die ook te verbreden door heel goed naar Stravinsky en de impressionisten te luisteren. Op de een of andere manier brengt hij die werelden allemaal bij elkaar. Ook Duitse koralen, Bach. Hij weet ze zo te integreren, dat hij een rijkgeschakeerde constructie neerzet die staat als een huis. Echt een symfonicus. Je maakt grote kunst als dat je lukt."

"Zijn enige opera, 'Simplicius Simplicissimus', gaat over de Dertigjarige Oorlog. Na de Tweede Wereldoorlog heeft hij ter afsluiting van de opera een apotheose geschreven; hij wilde niet in somberte en duisterheid blijven steken. Dat is prachtig, dat je na zoveel ellende nog hoop wilt uiten in je muziek."

De ZaterdagMatinee op zijn best, risico's nemen, iets nieuws programmeren. Dat getuigt ook van durf. "Gelukkig hebben wij een trouw publiek, volgens Valeri Gergjev zelfs het beste publiek ter wereld. En ik heb het gevoel dat de mensen een beetje genoeg hebben van al het geschreeuw van de afgelopen jaren en weer meer op zoek gaan naar inhoud en diepgang. We zijn toe aan herbezinning, een groot woord, maar toch. Ik denk dat de tijd rijp is voor Hartmann, met zijn humanistisch besef."

Het Radio Filharmonisch Orkest, de Radio Kamer Filharmonie en Ensemble Resonanz zullen de ode aan Hartmann op zich nemen met op de bok onder anderen Markus Stenz, Ingo Metzmacher, Jaap van Zweden en James Gaffigan. "Grote dirigenten voor dit repertoire."

ZaterdagMatinee op 22/9 om 14.15 uur in het Concertgebouw, Amsterdam: Derde symfonie van Karl Amadeus Hartmann door het Radio Filharmonisch Orkest o.l.v. James Gaffigan. Info: www.zaterdagmatinee.nl

ZaterdagMatinee 2012/2013

Naast Karl Amadeus Hartmann staan dit seizoen opdrachtcomposities van Otto Ketting, Giel Vleggaar en Peter-Jan Wagemans geprogrammeerd, en een aantal opera's waaronder 'La bohème' van Puccini en 'Die Frau ohne Schatten' van Richard Strauss. Het honderdste geboortejaar van Britten wordt herdacht met onder meer uitvoeringen van 'Phaedra' en 'Les illuminations'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden