Een campagne die niets om het lijf had

s l u i t e r t i j d

Bloot en vrijpostig huppelde Saskia Holleman door een weiland met koeien. Ze wist hoe ze zich moest bewegen. Holleman deed vaker modellenwerk en ze danste in de revues van René Sleeswijk.

Fotograaf Hendrik-Jan Koldeweij schoot een paar rolletjes vol. De beelden waren bedoeld voor Sekstant, het blad van de Nederlandse Vereniging voor Seksuele Hervorming (NVSH). Die club streed al langer tegen de al te puriteinse normen in Nederland. Mensen werden lid uit principe, maar ook uit praktische overwegingen. Via de NVSH kon je gemakkelijk aan de lange tijd lastig te verkrijgen voorbehoedmiddelen komen.

Het werk van Koldeweij verscheen inderdaad in Sekstant. Holleman wist niet beter dan dat het daar bij zou blijven. Tot ze op een ochtend in maart 1971 tijdens werkzaamheden in een tv-studio de fotograaf op bezoek kreeg. Die ontrolde de verkiezingsposter van de Pacifistisch Socialistische Partij (PSP) met een van de foto's van Holleman en de tekst 'PSP ontwapenend'. "Leuk hè", zei hij. Het model was minder opgetogen. Ze had niet zoveel op met de partij. Bovendien had ze driehonderd gulden voor de sessie gekregen onder de voorwaarde dat de foto's alleen voor Sekstant zouden worden gebruikt. Alleen het behoorlijk grote, maar desalniettemin selecte gezelschap van NVSH-leden zou haar onder ogen krijgen. Nu zou ze - ongevraagd - door heel Nederland komen te hangen.

Holleman dacht er even over na. Daarna eiste ze 1250 gulden extra. Anders zou ze een kort geding aanspannen. Ze kreeg het gevraagde bedrag.

Nederlandse partijen hadden tot dan toe relatief weinig gebruik gemaakt van fotografie voor hun affiches. Liever lieten ze grafici en illustratoren hun gang gaan. Dat leverde in het oog springende posters op met ruimte voor partijkleuren en -symbolen. De fantasie kreeg daarop in elk geval ruimer baan dan op de enkele affiches waarvoor wel foto's werden gebruikt. Zonder uitzondering poseerde dan de lijsttrekker op hoogst traditionele wijze. Esthetiek speelde een ondergeschikte rol. De politiek leider moest herkenbaar zijn. Met name de PvdA en de VVD zetten zo een aantal malen hun boegbeelden Willem Drees en Pieter Oud in de etalage. Die aanpak zou later met de toenemende personalisering van campagnes door meer partijen worden gevolgd.

Sinds het midden van de jaren zestig was politiek Nederland volop in beweging. Bij al het zoeken braken sommigen ook met oude vormen van campagne voeren. Het electorale succes van nieuwkomer D66 bij de Tweede Kamerverkiezingen van 1967 was deels terug te voeren op een door een reclamebureau bedacht en door Leen Timp geregisseerd verkiezingsspotje. Dit keer geen pratend hoofd dat obligaat een program oplepelde. Politiek leider Hans van Mierlo wandelde, enigszins weggedoken in een regenjas, langs de Amsterdamse grachten. Zijn mond bleef gesloten. Toch hoorde je hem praten. De kijker kroop automatisch in zijn gedachten: "We waren ongerust. Over de politieke situatie in ons land. Over de verwarring en de ondoorzichtigheid. Over de tanende invloed van de kiezers. Over de ontoereikendheid van de verouderde politieke spelregels. Over de onbeweeglijkheid en de verstarring van het partijenstelsel. Over altijd maar weer hetzelfde gezeur en hetzelfde geharrewar in regering en Tweede Kamer. We wilden er zo graag wat aan doen, maar we wisten niet hoe." Dit was artistiek als een Franse nouvelle-vaguefilm en tegelijkertijd buitengewoon effectief.

Zoals D66 brak met de bestaande traditie van spotjes, zo sloeg de PSP een verkiezing later een radicaal andere weg in wat betreft de affiches. Grafisch ontwerper en overtuigd PSP-lid George Noordanus had Koldeweijs foto's van Saskia Holleman uitverkoren voor het bijzondere gebruik. Bij de partij kreeg hij niet meteen de handen op elkaar voor zijn posterontwerp. Moest dit nu zo? De voorstanders wonnen het pleit. "Jongens, rot nou effe allemaal op! Elke arbeider houdt van een bloot wijf", zou een van de deelnemers aan de discussie hebben geroepen.

Met Phil Bloom, die in oktober 1967 in het tv-programma 'Hoepla' naakt het dagblad Trouw zat te lezen, werd de opname van Holleman in de wei een icoon van de nieuwe seksuele vrijheid in Nederland. Maar wiens vrijheid was dit? Werd hier niet gewoon ingespeeld op de fantasieën van het heersende mannendom? Feministen binnen de PSP toonden na het in omloop brengen van het affiche hun verontwaardiging. De actiegroep Dolle Mina uitte kritiek door met een eigen poster te komen. De beeldrijm was duidelijk: hetzelfde soort groen, een zwartbonte koe, een wei. In plaats van een blote vrouw was echter een naakte man te zien. Daaronder stond de tekst: 'Dolle Mina onthullend'.

In conservatieve kringen vond men zoveel zichtbare huid, van een vrouw of een man, veel te ver gaan. In Tilburg viel de politie een winkel binnen waar het affiche voor het raam hing. De poster werd in beslag genomen. De eigenaar kreeg een bekeuring. De wet verbood immers 'het openlijk vertonen van afbeeldingen die zinnenprikkelend kunnen zijn voor de jeugd'.

Ontwerper George Noordanus ontving ondertussen bedreigingen. De ruiten van zijn huis werden ingegooid.

Holleman ging na het poseren in de wei nog vaker uit de kleren. Ze speelde in 1972 mee in de musical 'Hair' en in 1974 in een erotisch getinte film. Ondertussen studeerde ze rechten. Eind jaren zeventig ging de in 2013 overleden Holleman werken als advocaat.

Voor sommigen bleef de poster uit 1971 aanstootgevend. Facebook verwijderde de poster in 2012. Het leverde op internet grappen op over de blote koe. GroenLinks, erfopvolger van onder meer de PSP, nam serieus stelling: "Wij komen zelf op voor de vrijheid van meningsuiting, in Nederland en over de grens, en we laten onze eigen geschiedenis ook niet afpakken door Facebook."

Het PSP-affiche werd in 2010 gekozen tot het beste verkiezingsaffiche aller tijden. Dat zegt overigens niets over de effectiviteit van dit campagnemiddel. De pacifistisch socialisten, intern verdeeld en afgehaakt bij de onderhandelingen over een Progressief Akkoord, gingen bij de verkiezingen van vier naar twee zetels.

Een jaar na de verkiezingen van 1971 ging Nederland alweer naar de stembus voor een nieuwe Tweede Kamer. Op meer affiches dan ooit stonden foto's. Soms een traditioneel portret van de lijsttrekker (D66, PPR, Boerenpartij). De PvdA toonde gevoeligheid voor de nieuwe winden door Joop den Uyl te laten poseren met de veel jongere André van der Louw. De tekst erbij, 'Kiest Den Uyl in een nieuwe regering', rook nog wel een beetje naar vervlogen tijden. De KVP liet lijsttrekker Frans Andriessen als Van Mierlo in het spotje uit 1967 in regenjas tussen de kiezers lopen. De PSP zag dit keer af van naakt. Het affiche toonde tientallen rode cirkels met daartussen een wit vredesteken. De slogan luidde: 'Sprekende minderheid'.

v a n d a g u e r r e o t y p i e n a a r f o t o g r a f i e

1971

Een foto uit het blad van de NVSH kreeg ongepland een tweede leven. Een blote vrouw dartelde de wereld van de Nederlandse verkiezingsaffiches binnen. In deze aflevering van de serie over iconische foto's uit de Nederlandse geschiedenis: het beroemde PSP-affiche.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden