Een breuk die niet geheeld kan worden, we moeten aan de andere kant komen

Eelco Runia is historicus. Het thema dat zijn werk doordesemt is naar zijn eigen zeggen 'the scandal of discontinuity', wat ik maar vertaal als 'de ontreddering van de breuk'. Twee weken geleden verscheen in NRC Handelsblad een artikel, waarin hij de gebeurtenissen van de laatste vijftien jaar in onze wereld in die termen beschrijft. Opeens werd me in heldere bewoordingen uitgelegd, waar ik zelf al een tijd op loop te broeden. Zonder partij te kiezen laat hij zien dat de goegemeente (hij zegt 'wij' of de 'elite') niet aan zag komen hoe haar speelveld plotseling werd vervangen door een speelveld waar andere regels gelden.


'Goegemeente' vind ik een beter woord dan het slecht begrepen 'elite'. De goegemeente is het brave, in eigen ogen weldenkende deel van de natie, dat de zaakjes redelijk voor elkaar heeft, niet per se rijk is of hoogopgeleid of macht heeft, maar over het algemeen tevreden is met de toestand in het land, ook al is verbetering altijd mogelijk en zal ze daar ook haar stinkende best voor doen. De goegemeente is hartelijk en vooral redelijk. Met de leden van de goegemeente is eigenlijk weinig mis en dat vinden ze zelf ook. En opeens is daar Trump, die met zijn greep naar de macht in de VS een sublieme historische gebeurtenis creëert, die niemand voor mogelijk hield. 'Subliem' is datgene wat afgrijzen en fascinatie oproept. Hij en andere politici zoals hij weten opeens de emoties aan te spreken van wat zijzelf nogal hyperbolisch het 'volk' noemen. En volk is iets anders dan goegemeente. Volk is een veel machtiger begrip. Bestaat de goegemeente uit individuen, het volk is een massa bestuurd door een wil, die geen boodschap heeft aan waarheid of rede maar aan beweging. Trump en het volk dat hij vertegenwoordigt verandert het speelveld, veroorzaakt een breuk.


Runia laat zien waar dat in de geschiedenis eerder gebeurde. Tijdens de renaisssance in Italië werd de redelijkheid van de humanisten opzijgezet door het brutale eigenbelang van de Borgia's, waarover Macchiavelli het nog altijd interessante en toepasselijke werk 'De Vorst' schreef. Een tweede voorbeeld is de Franse Revolutie. De adel zag het grauw niet of onvoldoende aankomen. De kracht van de behoefte aan verandering werd onderschat en voor ze het wisten waren het Danton, Saint Just en Robespierre die het volk nieuwe spelregels en nieuwe rechten gaven, en bloed en wreedheid en dood.


Het is verleidelijk ook het interbellum erbij te betrekken, de geboorte van het fascisme en het communisme en boeken als 'De Opstand der Horden' van Ortega y Gasset en 'Het verraad der intellectuelen' van Julien Benda. Er zijn veel parallellen te vinden in de geschiedenis, maar nergens een exacte kopie van onze tijd.


De behoefte aan een simpel alternatief geluid voor het brave gemurmel van de goegemeente, een brul van weerzin, een schreeuw van onmacht zonder uitgewogen plan of program is tekenend voor de breuk. En vol schaamte en machteloosheid kijkt de goegemeente naar de gebeurtenissen, die hier in Nederland sinds de komst van Pim Fortuyn en geholpen door de explosie van digitale technieken zich afwikkelen. Fortuyn en Trump, onwaarschijnlijke voorlieden van een volksbeweging, zijn juist door hun onwaarschijnlijkheid - relnichterige dandy en halfcriminele vastgoedmagnaat - het bewijs voor de onvoorspelbare kracht van de onderliggende emotie. Het optreden van Fortuyn was ontregelend omdat er geen vraag werd gesteld en ook geen antwoord gegeven, maar voornamelijk een emotie verwoord. Nu wordt er ook geen debat meer gezocht (zie Wilders). Uitwisseling van argumenten om tot een gezamenlijke oplossing van problemen te komen is vanuit de aard van de beweging onmogelijk. Dat wil niet zeggen dat er geen geïnformeerde beslissingen meer zullen worden genomen. Trump omringt zich met de cowboys van het libertarisme. Die hebben wel een program, een ideologie, een mensbeeld.


Er is een breuk die niet kan worden geheeld. We moeten zien met z'n allen aan de andere kant van de breuk terecht te komen. De tijd zal daarvoor zorgen. Maar hoe het er daar uit zal zien: ik weet het niet. De ratelende kar van een nieuwe revolutie rijdt over onze keien. Interessant, dat wel.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden