Review

Een breekbare, wrede Duitse beul

Op zoek naar de Duitse daders van de razzia van Putten kwam historica Beatrice de Graaf in contact met een schuldbewuste SS-adjudant. ,,Een wrede beul, maar ik vond het moeilijk in hem het Kwaad te blijven zien.''

Aan het slot van de documentaire over de razzia van Putten zegt SS-adjudant Albert Naumann: ,,Ik schaam me ervoor.'' En is de straf veel te hoog geweest? ,,Ik zou zeggen: zonder enige twijfel.'' De -aarzelende- spijtbetuiging van Naumann is historisch en uniek. Niet eerder sprak een direct betrokken SS'er zich voor de camera uit over de razzia van Putten, die plaatsvond in 1944. Naumann gaf op station Putten het bevel om te vertrekken. ,,Ich habe gesagt: der Zug ist voll, die richtigen Leute sind darin. Abfahren.'' Van de 661 gedeporteerde mannen kwamen er 552 om het leven.

Het gesprek met Naumann in zijn Hamburgse woning was voor historica Beatrice de Graaf (27) en regisseur Thom Verheul de bekroning van een vijf jaar lange, soms kafkaëske zoektocht door de Duitse bureaucratie. Maar De Graaf heeft er gemengde gevoelens bij. ,,Dan vind je zo'n dader en die bekent tot op zekere hoogte, maar is dat dan wat je wilt? Op een gegeven moment kreeg ik bijna medelijden met hem, omdat we hem zo onder druk zetten. Je zag ook dat-ie ziek en oud was.''

De documentaire gaat morgenavond in première op het Filmfestival in Utrecht. Een dag later wordt in Putten de razzia van 2 oktober 1944 herdacht, toen de 661 mannen werden weggevoerd als vergelding voor de aanslag van een verzetsgroep op een Wehrmachtauto. SS-Untersturmführer Naumann (inmiddels overleden) was drie jaar geleden op initiatief van Thom Verheul bij de herdenking in Putten. De Stichting Oktober 1944 dacht er verstandig aan te doen om Naumanns komst niet bekend te maken. Dat leidde achteraf tot grote opschudding. De Graafs vader moest terugtreden als voorzitter van de Stichting Oktober 1944. De opname van Naumann bij de herdenking is uit de documentaire geschrapt. ,,Ik ben van een jongere generatie. Ik had me niet kunnen voorstellen dat dat nog zoveel emoties zou losmaken.''

Beatrice de Graaf zegt dat ze niet emotioneel betrokken is bij de razzia van Putten. Haar oudooms Evert en Hendrik kwamen om in concentratiekamp Neuengamme, maar ,,dat raakt me niet persoonlijk''. Toch kruist '2 oktober 1944' regelmatig haar pad. Beatrice' vader, leraar geschiedenis, bracht Duitse jongeren mee naar huis die door de Stichting Oktober 1944 in Putten waren uitgenodigd. De Graaf ging zelf Duits en geschiedenis studeren. Ze liep stage in het Noord-Duitse Ladelund, het dorp waar 111 mannen uit Putten begraven liggen en waarmee Putten al sinds 1950 contacten onderhoudt. ,,De Duitsers vonden het geweldig dat er een meisje uit Putten was, maar ik zag mijzelf niet als een symbool van Putten. Dat is veel te sentimenteel en emotioneel; ik was gewoon nieuwsgierig. Ik ben met deze documentaire aan de slag gegaan als historica. Ik kom uit Putten, maar ik wilde weten wat er echt was gebeurd en wie er verantwoordelijk was.''

Vier jaar geleden rekende historica Madelon de Keizer af met de mythe dat de mannen van het orthodox-protestante Putten zich als makke schapen zouden hebben laten afvoeren. Volgens De Graaf is de razzia van Putten te verklaren uit het Duitse systeem van vernietiging. De Wehrmacht paste in Putten de tactiek van de verschroeide aarde toe, waarna de mannen naar concentratiekampen gingen. ,,Wie er uiteindelijk heeft overleefd, is willekeur. Duitsers waren de daders, niet het geloof.''

De zoektocht naar daders voerde De Graaf onder meer naar een re-unie van het Hermann Göring-regiment. Met een verborgen camera filmde ze de vrolijke alte Kameraden, voor wie 'Putten' niets betekent, die het ontkennen of vergeten zijn. De enige die -op aandringen van zijn vrouw- zijn betrokkenheid bij de razzia toegeeft, is Albert Naumann, adjudant van SS-commandant Helle. Een kleine schriele man, die 'heel beleefd' was. ,,Het is zo moeilijk om te zeggen: hier zit de schuldige. Maar toen ik achteraf de getuigenverslagen doorlas, werd ik toch weer misselijk. Naumann was een wrede beul die zeker één verzetsstrijder heeft doodgeschoten. Hij sloeg volgens de getuigenverklaringen een jongen in elkaar en dwong hem het bloed op te likken. Dat is zo onvoorstelbaar; ik kan dat niet koppelen aan dat breekbare oude mannetje.''

De Graaf beschouwt de spijtbetuiging van Naumann als een vorm van rekenschap afleggen. ,,Hij heeft zichzelf toch voor het voetlicht geplaatst. Eigenlijk was dat ook het doel van onze documentaire. Je merkt alleen: het bevredigt niet helemaal. Het blijkt dus eigenlijk onmogelijk om dé Duitse daders te vinden. Daarvoor is de misdaad te groot, is het te alomvattend. Dat is wel een les die ik eruit heb getrokken.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden