Een brandweerkazerne met geschutstorens, een ...

Een brandweerkazerne met geschutstorens, een school als een tempel, een kerk die omhoog spiraalt en een politiepost met het uiterlijk van sociale woningbouw uit de jaren dertig. Naast fantasierijke woningbouw heeft de Amersfoortse nieuwbouwwijk Kattenbroek voorzieningen in een staalkaart aan architectuurstijlen. De enige Hollandse nieuwbouwwijk met een eigen toeristenstroom. Rondleidingen door Kattenbroek zijn mogelijk op aanvraag bij Ellen van Leent, tel. 033-560043.

Het bureautje voor rondleidingen, eind vorig jaar door een enthousiaste bewoonster opgezet, telt inmiddels zeven medewerkers en trekt behalve groepen architecten en gemeenteambtenaren bussen vol belangstellenden uit Nederland, Belgie en Duitsland om de huizen van buiten en de scholen en de kerk zo mogelijk van binnen te bekijken. Bij het infocentrum zijn wandel- en fietsroutes verkrijgbaar en de voor de herfst geplande woningen zijn wegens overmatige belangstelling alvast maar in de verkoop gedaan.

Kattenbroek, de nieuwe wijk aan de rand van de groeigemeente Amersfoort, nadert haar voltooiing. Tweederde deel is nu gerealiseerd, in september 1994 moet het laatste project worden opgeleverd en zal de wijk dienen als een van de pijlers voor de buitenexpositie van de NWR-BouwRai. Van het wijk-, gezondheids- en jongerencentrum, de tennishal, de hervormde kerk en het grote, openbare park is nu nog niets te zien, veel straten zijn nog niet geasfalteerd en aan de laatste series woningen (van de totale 5000) wordt gewerkt. Maar op veel plaatsen bloeien de tuintjes en de plantebakken en hebben bewoners potten, kuipen en beelden neergezet.

Hier en daar is Kattenbroek geforceerd gezellig en Hollands-kneuterig. In sommige projecten is het hooguit een tegeltje en een streepje kleur wat de woningen doet verschillen van de doorsnee-doorzonwoning-met-tuintje voor en achter. Daarbij is het kleurgebruik vaak ongenuanceerd kakelbont. Maar Kattenbroek is wel degelijk heel bijzonder. In de eerste plaats is zonder een cent extra voor buitenissigheden een zeldzame variatie aan woningen en woonvormen gerealiseerd. Niet alle projecten mogen dan even fraai zijn, en zeker niet ieders smaak, maar net als in een historisch gegroeide stad werkt de veelheid aan stijlen, kleuren en materialen aangenaam levendig. Saai of eenvormig is het in Kattenbroek in ieder geval nergens.

Bovendien blijkt het basisplan van architect en stedebouwkundige Ashok Bhalotra goed te werken. De projecten zijn mooi op elkaar afgestemd door een doordachte afwisseling in kleur, materiaal, hoogtes en vormen: hol en bol, horizontaal en verticaal, druk ten opzichte van rustig en kleinschalig naast monumentaal. Ook is mooi gebruik gemaakt van de zichtlijnen, de straten en meer open plekken die uitzicht geven op orientatiepunten. Zo is de toren van de bestaande Sint-Martinuskerk in het naburige stadsdeel Hoogland vanaf verschillende plaatsen te zien, net als de ronde woon-winkeltoren van winkelcentrum Emiclaer van architect Hans van Beek (foto rechtsonder). De vrijgemaakt-gereformeerde kerk De Lichtkring (foto's linksboven) ligt op een snijpunt van drie kijkrichtingen, maar niet op de kop van de zichtlijnen maar er vlak naast, zodat je erlangs kijkt in plaats van er recht tegenaan. Architect Aart de Ruiter baseerde zijn ontwerp voor de kerk op dit gegeven: de blik glijdt als het ware rond de kerk, via de spiraal in een krul naar boven, waar een aantal witte masten hem verder de hemel inleiden.

Dat dit allemaal kon binnen het gegeven budget, komt voornamelijk door de coordinatie van Bhalotra. Door van het begin af aan met zoveel mogelijk betrokkenen rond de tafel te gaan zitten en de bouw zo goed mogelijk op elkaar af te stemmen, kon veel worden bezuinigd wat elders besteed kon worden aan bijzondere vormen, materialen, en speciaal ontworpen details als straatlantaarns en -bordjes. Bhalotra's keuze voor de architecten die deelprojecten realiseerden, was voor een belangrijk deel gebaseerd op het feit of ze konden goochelen met krappe budgetten en of met hen goed samen te werken viel. Bewust werden echter ook zeven Amersfoortse architecten uitgenodigd.

“Wij vonden dat de architectuur een deel moest worden van de lokale cultuur,” stelt Bhalotra. “Ook binnen de gemeentelijke organisaties moet men in een andere richting gaan denken. Dan moet je ervoor zorgen dat niet alleen bekende namen gaan bouwen.”

Bhalotra trad op als inspirator. Hij bedacht de ronde- en ellipsvormen in de wijk en de poetische straatnamen als Laan der Hoven, Verborgen Zone en Hof der Reflectie. Hij wijdde de aannemers, gemeenteambtenaren en architecten in met dia's, discussies en excursies naar oude en nieuwe wijken, om vooral niet opnieuw dezelfde fouten te maken. “Van het begin af hebben we gesteld: er moet diversiteit zijn, kleurigheid, geen dogma. Er is niet een waarheid, een stijl of stroming waarbinnen de architecten moeten werken. Mijn idee van samenwerking is om het idee van een architect nog verder te laten bloeien. Meestal wordt een ontwerp door bezuinigingen steeds verder uitgekleed en verdwijnen de bijzonderheden. Ik daag hen uit om telkens terug te keren naar de tekentafel en binnen de beperkingen een optimaal ontwerp te maken.”

Mooie woorden, maar ze werkten. Rien de Ruiter ontwierp een vlakgestucadoorde politiepost in de stijl van de Nieuwe Zakelijkheid als antwoord op de tegenoverliggende 'moeraszone' met waterplanten en woningen van baksteen in grillige vormen. Aart de Ruiter liep allang rond met het idee eens een spiralende kerk te bouwen en Bhalotra's locatie en planning met zichtlijnen gaf de doorslag om dit hier te realiseren.

Bob Dogger bedacht dat de brandweerkazerne (foto rechtsboven) op de hoek als een poort tot de wijk zou fungeren. In de vorm van een moderne vestingpoort zou die refereren aan de historische kern van Amersfoort: “als voorpost van onze mooie binnenstad, het oude Amersfoort met haar wallen, muren, poorten en torens” Dat paste bovendien goed bij het gegeven dat dit gebouw - langs de rijksweg A1 - binnen een geluidswal moest vallen, die de woonwijk tegen het verkeerslawaai moet afschermen. De kazerne heeft dan ook twee voorzijden: de stoere kasteelwand naar de weg toe, en de uitrit aan de andere kant, want op een hoek mogen geen wagens uitrijden. Het werd daardoor een dikke, prefab-betonnen vestingwand met een gebouw ertegenaan, dat aan de binnenkant ligt als een doosje tegen een toneeldecor.

Bij de gebouwen met speciale functies als de scholen en de kerk, werden de opdrachtgevers zo mogelijk nog nauwer bij het ontwerpproces betrokken. “Ik probeerde hen te prikkelen om verder denken dan de normen,” zegt Bhalotra.

“Om niet alleen op te treden als toetsers en controleurs, maar om inspirators te zijn. De rol van de opdrachtgever is soms nog belangrijker dan de keuze voor de architect. Voor de kerk heb ik heel nadrukkelijk toegelicht dat licht, vorm, materiaal en de sfeer binnen heel belangrijk waren. Daarom vond ik dat de bouwcommissie verder moest gaan dan alleen een functioneel programma.”

Om tot een weloverwogen keuze voor een architect te komen, werd op aanraden van Bhalotra een prijsvraag uitgeschreven, waarvoor vijf architecten werden uitgenodigd. De bouwcommissie koos unaniem voor De Ruiters ontwerp: 'binnen een krap budget toch een gedicht,' volgens Bhalotra.

Het licht in het kerkinterieur is dan ook prachtig (tweede foto linksboven). De dikke, ronde wand aan de kant van de kerkzaal heeft vele kleine ruitjes van verschillende grootte in de dikke muur. “Invloed van Bhalotra”, zegt architect De Ruiter. “In mijn oorspronkelijke ontwerp zaten veel meer ruiten, maar Bhalotra zei: 'die gevel heeft zo'n sterke beweging, maak nu niet zulke grote gaten maar perforeer die wand.” Van binnenuit geven de ruitjes spannende, uitgesneden uitkijkjes op de vijver, de boten en de woningen aan de centrale weg Het Masker. Net als bij gotische kerken zijn de sponningen aan de binnenkant veel groter dan aan de buitenkant en naar binnen toe schuin afgesneden, waardoor veel diffuus licht binnenkomt, dat veelzijdig weerkaatst wordt. Dat zorgt binnen voor een mooie, mysterieuze sfeer.

De besturen van de twee openbare basisscholen dachten aanvankelijk geld uit te sparen door een architect een ontwerp voor twee scholen te laten maken. In gesprekken met Bhalotra's Rotterdamse bureau Kuiper compagnons, dat de scholen als architect hadden gekozen, bleek echter dat de verlangens van de twee scholen behoorlijk van elkaar verschilden. De Meander (tweede foto rechtsboven) wilde graag een grote, centrale hal en een tweedeling tussen de kleinste kinderen en de grotere. De zes- en zevenjarigen moeten hier ongestoord kunnen studeren, terwijl de drie- en vierjarigen vrij kunnen spelen en herriemaken. De Dubbelster wilde juist alle lokalen op de begane grond en alles heel gemeenschappelijk. Het mondde uit in twee ontwerpen. De Meander heeft de vorm van een tempel ('een vormingstempel', volgens Bhalotra), maar dan een met een vriendelijke maat, twee vleugels en een centrale koepel. Onder de koepel ligt een prachtige, ronde hal met een trap naar boven en een rij lange treden, waarop kinderen kunnen zitten. Zij dienen ook als tribune voor voorstellingen wanneer de schuifwand naar de achtergelegen gymzaal open is. Bezuinigen kon hier op de fundering, omdat het gebouw twee verdiepingen heeft, en doordat de docenten hielpen met schroef- en schilderwerk. Helaas werd ook de helft van het handarbeidlokaal wegbezuinigd, waardoor dit nauwelijks meer bruikbaar is, en is de achterkant strak en doodsaai afgewerkt. Het geld voor de koepel moest ergens vandaan komen. Ook bij de De Dubbelster zijn niet alle zijden even fraai; de meeste aandacht kregen de lokalen en de speelplaats, de plekken waar de kinderen het meest mee te maken hebben.

De rooms-katholieke basischool De Breede Hei (foto linksonder), een ontwerp van Gert Jan Hendriks, is een combinatie van tegenstellingen; een glooiend ronde wand in grijs-wit gestreepte lagen metselwerk en een strak gedeelte in roze steen. Direct achter de streepwand ligt de centrale hal met een lichtkoepel en een prachtige vide; Hiervandaan zijn de lokalen in het strakke deel bereikbaar, die grenzen aan de speelplaats. Bhalotra noemt het 'de twee kanten van de vorming'. “De ene kant verbeeldt de rationaliteit en het vierkante. De gebogen wand staat voor de emotionele kant. Een concept om jaloers op te zijn.”

Net als dat van Kattenbroek overigens. De naburige Amersfoortse wijk Zielhorst was al een bijzonder experiment met projecten van verschillende Nederlandse architecten, maar die vertoonden echter weinig samenhang. Kattenbroek is daarentegen een doortimmerd en samenhangend plan, waarin zowel truttigheid als monumentaliteit een plaats hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden