Een botsing van twee harde koppen

Alle ontkenningen en bezweringsformules kunnen niet meer bewerkstelligen dat de discussie wordt gestaakt over de mogelijkheid of zelfs wenselijkheid van het aftreden van een machtige, maar zichtbaar zwakke oude man. En als Johannes Paulus II daartoe besluit, is het ook niet goed, want ging hij wel vrijwillig? En laat hij de keus van een opvolger aan anderen over?

Pieter van der Ven

De gelijkenis is verbluffend: twee vierkante, harde koppen die wilskracht en intelligentie uitstralen, bepaald niet erg verfijnd, ontstegen, eerder aards, boers, stoer; te grove handen om van hun geloof iets lichts, Mozart-achtigs te maken. Karol Wojtyla, Pool, 79 jaar, alias paus Johannes Paulus II, bisschop van Rome en Karl Lehmann, Duitser, 63 jaar, bisschop van Mainz.

Het leeftijdsverschil tussen beide naamgenoten en voormalige professoren is overduidelijk, zou je nu zelfs groter schatten. De wankele paus, die bibbert, slecht loopt, mummelt en de stevige bisschop met zijn maar net grijzende zwarte haardos.

De stuurse koppen zijn al meer dan eens geclasht. Eigenlijk had Lehmann allang kardinaal horen te zijn, net als zijn voorganger op de Mainzer bisschopszetel, Hermann Volk, was. Maar hoewel hij al jaren voorzitter is van en zwaargewicht onder de Duitse bisschoppen is hij telkens gepasseerd. De paus gunt hem geen stem in het kapittel dat zijn opvolger moet kiezen.

Lehmann stond en staat bekend als een bekwaam, gedegen godgeleerde, geen progressieveling. Hij ondersteunde ook nimmer de acties uit deze hoek, zoals precies tien jaar geleden de befaamde Kölner Erklürung, een wereldwijd pleidooi van rk theologen voor meer vrijheid en openheid in de kerk. Hij was keurig tegen, maar Lehmann koestert tegelijk respect voor academische vrijheid, voor de kracht van argumenten, het recht op andere meningen. Is niet makkelijk te porren voor straffe maatregelen.

Zijn laatste botsing met het Vaticaan en met de paus persoonlijk betrof de rol die de rk kerk al dan niet moest spelen in de Duitse bureaus die vrouwen adviseren over een eventuele zwangerschapsafbreking. Lehmann was vóór betrokkenheid, uit pastorale motieven jegens vrouwen-in-nood én bovendien hielp deelname naar zijn overtuiging abortussen voorkómen. Enkele collegae, onder aanvoering van bisschop Dyba (Fulda) wezen op de andere kant: deelname maakte medeplichtig aan abortus. Voor de paus is de schijn van medeplichtigheid al te erg en dus heeft hij zoals bekend de kleine Dyba-fractie gesteund en Lehmann - niet voor het eerst - in het stof laten bijten.

En dan zondag Lehmann met zijn o zo voorzichtige, maar toch niet genoeg, uitspraak over het aftreden van de paus. Een in fluweel verpakte zoete wraak of verstandsverbijstering? In elk geval buiten sommigen zijn optreden maar wat graag uit als faux pas en zij komen op voor hun paus die helemaal niet hoeft af te treden, die het juist geweldig doet en die ondanks enige fysieke handicaps zo'n zegen is voor de kerk en de mensheid.

Domme Lehmann, onheuse persbureaus of geraffineerde strategie: een taboe is gebroken en de discussie over een pauselijk emeritaat komt los van de borreltafel, de krant, de satire, de prelaat-die-niet-genoemd-wil-worden. De vraag ligt er gewoon: moet een paus, moet deze paus levenslang? Nee natuurlijk, betoogde gisteren de Duitse, aan 'Acht mei' verwante beweging Wir sind Kirche.

Maar de traditie wil het, de dood-enkele uitzonderingen in 2000 jaar, zoals Celestinus V in 1294, hadden niets met ziekte of ouderdom te maken. Een paus is er voor life; het ene paragraafje in het kerkelijk wetboek (332 ¶2) dat van afstand doen rept kent alleen maar de vrijwillige terugtreding. Wettelijk is er geen procedure; sterker nog, een zwakke paus bewegen om maar op te stappen maakt zo'n aftreden ongeldig of minstens dubieus. Wat is 'vrijwillig'? Dat blijft altijd hachelijk en dus een bron van eeuwige speculaties, later. Tegelijk zal iedereen erkennen dat dit nou eens echt geen geloofszaak is, dat het wachten enkel is op een paus die een precedent stelt en zegt: Jezus was 33 jaar, wat moet ik nog met 80 als zijn Plaatsbekleder? Maar het gebrek aan ervaring maakt de achterdochtigen nog cynischer: een dode paus kan zijn opvolging in elk geval minder manipuleren dan een paus die zogenaamd aftreedt. In die zin waarschuwde gisteren de theoloog Hans Küng.

Lehmann en velen met hem roemen de paus dat deze geestelijk nog zo honderd procent functioneert. Hij heeft ze echt allemaal nog op een rijtje, al twijfel je er wel eens aan, wanneer hij zich door zijn steeds kortere toespraakjes worstelt.

Priester- en bisschopsambt in de rk kerk zijn omgeven door een mystieke, een mystificerende wolk: het is iets dat wel in maar niet van deze wereld is. Tegen de rationele tijdgeest in wordt dat eerder sterker dan minder. Dat zelfde geldt in superlatief voor het pausambt. Daarom worden regels van ratio en efficiency in dit verband als vunzig bestempeld. Je vindt hetzelfde terug bij de dominee, die zich laat beroepen niet omdat er ergens zo'n mooie pastorie is met zo'n fraaie leasebak in de carport, maar enkel omdat de Heere hem in het gebed derwaarts heeft geleid. Amen, meesmuilt de zuinige gelovige.

Bij het hoge, geestelijke ambt hoort een hoge geestelijke taakopvatting. Een paus blijft niet weg voor een kuchje, een koutje, een griepje of ongesteldheid; hij doet niet aan atv, vut, 36-urige werkweek. Als je paus bent, ben je het voor dag en nacht, tot je laatste snik. Dat hoort bij de mystiek.

Toen Johannes Paulus I de droeve, moede, oude Paulus VI in 1978 afloste zei men dat de kerk de paus had gekregen die nodig was: warm, lachend, blijmoedig. Na 33 dagen bleek het toch weer anders: God bleek een norsere Johannes Paulus II te willen, een mannetjesputter. Nu na twintig jaar is er nog steeds evenveel te zeggen voor een blijmoedige, lachende paus. Of anders voor een viriele Ajax die na de witte rook als een tornado nieuwe geest in zijn kerk blaast. Maar nee, nu wordt gemystificeerd over God die in een tijd van overwaardering van kracht en gezondheid zijn kerk in broosheid en zwakheid doet regeren. De al of niet beoogde verdienste van Lehmann is dat er misschien ook dichter bij de grond over de invulling van 's werelds zwaarste post valt te praten.

Naar verluidt piekert de paus zelf ook over zijn toekomst. Hij liet zich dezerdagen ontvallen dat 'God van niemand het onmogelijke vergt'. Dat had de laagste leek in zijn kerk hem ook kunnen verklappen. Hij moest en zou de heilige deur van het heilg jaar 2000 openen, hij moet en zal nog naar Israël en het heilig jaar afsluiten.

Er zit iets verbetens in. Alsof er op aarde nog meer schatten, heldendaden moeten worden verzameld. Alsof die harde, vierkante kop in de weg zit en nog van alles moet bewijzen. Aan wie, waartoe? Dat hij ook voortgeduwd op een wagentje de baas is van de Sint Pieter, van de Wereldkerk, dat hij Gods aarde op zijn schouders torst. Lehmann dichtte de paus het inzicht toe zelf te zullen aangeven mocht hij zijn taak niet meer verantwoord aankunnen. Lehmanns critici zullen hem zeggen: Karl, jij ziet dat helemaal niet, je gelooft het zelf niet en dus zul je het vooral wel dringend wensen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden