Een bont gezelschap van Turkse moslims in Nederland

De Turkse islamitische gemeenschap in ons land reflecteert de bonte godsdienstige, politieke en etnische staalkaart van het moederland Turkije. De diverse breuklijnen aan de overzijde van de Bosporus, vindt men aan de Noordzee op vrijwel identieke wijze terug. De vele plaatselijke Turks-islamitische organisaties in Nederland zijn bijna allemaal aangesloten bij landelijke koepelorganisaties. Drie ervan - Diyanet, Milli Görüs en de Süleymanli's - bundelen zo'n negentig procent van de Turkse moslims. Eerst een beschrijving van deze drie, dan een opsomming van de kleintjes. Voor dit overzicht is onder meer gebruik gemaakt van Nico Landmans studie 'Van mat tot minaret - de institutionalisering van de islam in Nederland'.

De Turks-Islamitische Culturele Federatie (TICF) en de Islamitische Stichting Nederland (ISN) zijn de grootste Turkse broederorganisaties in Nederland, die nauw verbonden zijn met de Turkse overheidsinstelling Diyanet. Via deze twee probeert Ankara invloed uit te oefenen op de Turkse moslims in Nederland.

De ISN is de eigenaar van 120 moskeeën, die allemaal ook lid zijn van de TICF. Het TICF is het gezicht naar buiten, terwijl de ISN gaat over geld en personele zaken. E. Ates is de voorzitter van het TICF, I. Besim de voorzitter van de ISN.

Besim is werkzaam op de Turkse ambassade in Den Haag en speciaal belast met de coördinatie van het werk van de 90 imams die door Diyanet in Nederland zijn aangesteld en wier salaris ten laste komt van de Turkse overheid. De ISN heeft zulke nauwe banden met Diyanet dat zelfs het telefoonnummer hetzelfde is. Het ISN-bestuur wordt gedomineerd door topfunctionarissen van Diyanet, waarvan de meesten in Turkije woonachtig zijn.

Begin jaren tachtig hebben veel plaatselijke organisaties de eigendomsrechten van hun gebouwen overgedragen aan de ISN. Ook de bevoegdheid om moskeebesturen te benoemen werd officieel overgedragen aan de ISN.

Diyanet is paradoxaal genoeg opgericht om het seculiere karakter van de Turkse staat te bewaken: fundamentalisten die Turkije wilde omvormen tot een islamitische staat werden buitengesloten. Diyanet is een hiërarchisch instituut dat onder de verantwoordelijkheid van de minister-president opereert. Het hoofd wordt door de ministerraad aangesteld op voordracht van de premier.

Nu Erbakan, de leider van de fundamentalistische Welvaartspartij, premier is, vrezen velen diens invloed op Diyanet. Volgens deskundigen loopt het zo'n vaart echter niet. Hoogstens zal Erbakan invloed hebben op nieuwe benoemingen.

Formeel heeft Diyanet via de ISN en in iets mindere mate met het meer democratisch georganiseerde TICF de touwtjes in handen, maar op de dagelijkse gang van zaken in Nederland zou Diyanet niet overdreven veel invloed hebben. De plaatselijke moskeeën opereren behoorlijk zelfstandig. Moskeebesturen worden weliswaar door de ISN benoemd, maar die moet toch luisteren naar de wensen van de lokale gemeenschappen.

Gematigd orthodox

De meeste van de 90 imams van Diyanet in Nederland zijn gematigd orthodox. Ze worden voor een paar jaar naar Nederland gezonden en spreken vaak alleen Turks.

De sturing vanuit Turkije is niet louter organisatorisch en financieel. Ook ideologisch is er invloed. De doelstelling van Diyanet klinkt nationalistisch: “Diyanet streeft de nationale (Turkse red.) solidariteit en saamhorigheid na.” Ook de ISN probeert de islamitische en de Turkse nationaliteit identiteit in Nederland te verbinden. Liefde voor het vaderland wordt als eis van de islam gepropageerd. Zo houdt de ISN inzamelingacties voor nationalistsche doeleinden, zoals in 1988 voor de Turkse Luchtmacht.

De Nederlandse Islamitische Federatie (NIF), beter bekend als de Milli Görüs, en de ISN/TICF staan niet op goede voet. De strijd om de macht in de verschillende moskeeën lijkt inmiddels gestreden. Ook de Süleymanli's vinden bij de NIF geen genade. Er zijn tenminste 35 plaatselijke moskee-organisaties bij de NIF aangesloten, ze beheert 40 jongerenverenigingen. De Milli Görüs-beweging in Nederland kreeg een enorme impuls toen na de staatsgreep in 1980 prominente leiders uit Turkije naar Duitsland en Nederland vluchtten.

Ze heeft nauwe banden met de fundamentalistische Refah-partij van premier Erbakan, die tot vorig jaar in de oppositie zat. Ook de Milli Görüs is hiërarchisch gestructureerd. Het Europese centrum zit in Keulen, dat de belangrijke leiders in de Nederlandse organisaties benoemt. De Nederlandse organisaties zijn “gehoorzaamheid aan de emir in Keulen verschuldigd,” heet het. Voor de realisering van hun ambitieuze projecten worden geldschieters in Saoedi-Arabië gezocht en gevonden.

Ideologisch is de Milli Görüs-organisatie extreem rechts geöriënteerd. Door Europa rondreizende predikers dragen een anti-westerse boodschap uit. Zo riep prediker Müttüoglu op een van zijn spreekbeurten op tot de vorming van een islamitisch verdedigingspact. “De moslims zullen de heersers van de wereld worden,” zei hij.

Erbakan is een graag geziene spreker, ook in Nederland. Op een spreekbeurt in Arnhem zei hij. “De Europeanen zijn ziek. Wij hebben het medicijn. Heel Europa wordt islamitisch. Wij zullen Rome veroveren. Jullie vormen het nieuwe leger.” Al is het volgens deskundigen slechts 'pep talk' voor intern gebruik, van een streven naar integratie blijkt weinig.

Anders ligt het bij de jongerenverenigingen van de Milli Görüs. In de poging jongeren bij het geloof te betrekken wordt de lat niet erg hoog gelegd. Er gelden minder strenge gedragsregels en de nadruk ligt op seculier vertier zoals vechtsport. In deze steeds belangijker wordende jongerencultuur binnen de Milli Görüs staan openheid en respect voor andermans mening hoog in het vaandel. Het is de vraag in hoeverre zij de toekomst van Milli Görüs in Nederland zullen bepalen.

(De Stichting Dienaar van de Islam, zoals de in 1983 van Milli Görüs afgesplitste radicale beweging van Cemalettin Kaplan in Nederland wordt genoemd, bestaat niet meer).

De Stichting Islamitisch Centrum Nederland (SICN), beter bekend als de Süleymanli's, is met 30 moskeeverenigingen en 40 jongerenorganisaties de op twee na grootste Turkse moslimorganisatie in ons land. Ze staat kritisch tegenover controle door Ankara van de moskeeverenigingen in Nederland en Turkije.

Gesloten gemeenschap

Ontstaan uit de redelijk open 'Stichting Islamitisch Centrum', in 1972 door Abdulwahid van Bommel opgericht, veranderde de met de Turkse mystieke Süleymanli-beweging gelieerde SICN eind jaren '70 in een gesloten geloofsgemeenschap. In die tijd kwam het regelmaat tot botsingen met Diyanet-georiënteerde moskeebesturen. Sinds eind jaren '80, begin jaren '90 stellen sommige SICN-moskeeën zich, onder invloed van hun jongerenorganisaties, wat positiever op tegen de 'boze' buitenwereld.

De rest van de Turkse moslimkoepels volgen hieronder in vogelvlucht:

De Idealistische Turkse Werknemers Vereniging. Koepel van nationalistisch-Turkse culturele en moskeeorganisaties in Nederland. Heeft banden met de ultra-nationalistische MHP van de onlangs overleden Alparslan Türkeü en diens in de jaren '60 en '70 beruchte jongerenterreurgroep van 'Grijze Wolven'. Had twintig jaar terug zo'n 30 afdelingen. Thans minder. Zit echter de laatste tijd weer in de lift.

Hollands-Turkse Federatie. 1983 ontstaan uit de 'Federatie van Turkse verenigingen in Nederland' (HTDF), op haar beurt voortgekomen uit de 'Idealistische Turkse Werknemers Vereniging' met nauwe MHP-banden. HDTF had tot 1987 geen formele contacten met ultra-rechts in Turkije. Daarna sterk pro-Türkeü. De Turks-islamitische synthese stond hoog in het vaandel. Sinds 1995 terug in relatief gematigd vaarwater. Representeert 34 moskeeverenigingen.

Turks-islamitische Stichting Nederland (TISN). Verband van 7 Turks-islamitische moskeeorganisaties. Eind 1988 opgericht door gematigde HTDF-leden. Distantieert zich nadrukkelijk van ideologie Türkeü. Wil economische en educatieve positie van Turken in Nederland verbeteren en Nederlandse samenleving voorlichten over Turkse cultuur en islam. Eigen drukkerij.

Turks-Islamitische Sociale en Culturele Stichting Akyazili Rotterdam. In 1980 ontstaan rond Necdet Baüaran, imam uit de Fethulla Gülentak van de gematigd-religieuze Nurcu-beweging, rond 1925 gesticht door de Koerd Said Nursi. Centraal thema: een brug slaan tussen islamitische leer en modern natuurwetenschappelijk onderzoek. Concentreert zich op onderwijs en islamitische vorming aan middelbare scholieren en studenten. Rotterdamse groep houdt zich verre van elke partijpolitieke binding. Men heeft een moskee annex jongerencentrum en geeft een blad uit. Centrum van Europees netwerk. Profileert zich binnen Turkse islamitische gemeenschap van Rotterdam weinig als afzonderlijke groep. 'Oecumenische' opstelling tegenover andere islamitische groepen. Speelde rol bij tot stand brengen samenwerking Rotterdamse moskeeën (Stichting Platform Islamitische Organisaties in Rotterdam, SPIOR).

Cemaat ün-Nur Medrese. concentreert zich in Rotterdam (sinds 1974) rond de andere Nurcu-tak, de Yeni Asya. Tweemaal per week studiebijeenkomsten (zo'n 100 mensen). Geen eigen moskee, leden gaan naar diensten van andere moskeeën.

Beide Rotterdamse groepen samen hebben een kleine 1000 aanhangers.

Federatie van Alevitische en Bektashitische Sociaal-Culturele Verenigingen in Nederland. 1991 opgericht als vrijzinnige cultureel-religieuze koepel voor de religieuze minderheid onder de 50 000 Alevieten in Nederland. Contacten met diverse Turkse organisaties in Nederland. Ook betrekkingen met Alevieten in Turkije.

Iraanse banden

Ehlibeyt-Camii Yardimlaëma Dernegi. Sinds 1981 organisatie van Turkse Azeri's (1000 à 1500) in Nederland, gegroepeerd rond Haagse Ehlibeyt moskee. Nauwe relaties met Iraanse ambassade. (Azeri's behoren in godsdienstig opzicht tot de twaalver-shi'a, hoofdstroming in het shi'isme; onderscheidt zich van soennieten en andere shi'itische stromingen).

Stichting Sociaal Cultureel Islamitisch Centrum. Sinds 1985. Heeft eveneens eigen Azeri-gebedsruimte, de Hicret Moskee in Rotterdam. Hechte banden met de Ehlibeyt moskee. Participeert niet in de federatieve verbanden van Turks-islamitische organisaties in Nederland.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden