Een boek om in te wonen

Servische bestseller over lezen als toevluchtsoord

Wat is lezen eigenlijk? Kun je in een boek wonen? En kun je daar dan andere lezers ontmoeten die ook in dat boek verblijven? Op die vragen heeft de Servische schrijver Goran Petrovi¿(1961) zijn verbeelding losgelaten in 'Villa aan de rand van de tijd', een roman die in 2000 verscheen, een nationale bestseller werd en nu in het Nederlands is vertaald.

De roman is opgezet als een raamvertelling: student en begenadigd corrector Adam Lozani¿ krijgt de curieuze opdracht krijgt om in een bestaand boek kleine veranderingen aan te brengen. Het gaat om 'Mijn nalatenschap' van Anastas S. Branica, een in eigen beheer uitgegeven roman die uit niets anders bestaat dan de beschrijving van een paradijslijke tuin en de kapitale villa midden in dit arcadische landschap. Al snel ontdekt de student dat de schrijver al meer dan vijftig jaar dood is. De vernietigende recensies na de verschijning van het boek (anno 1936) dreven hem tot een zelfverkozen verdrinkingsdood in de Donau.

Wanneer Petrovi¿ ons vervolgens het levensverhaal van de schrijver en de ontstaansgeschiedenis van diens levenswerk uit de doeken doet, blijkt het volledig ontbreken van handelingen, gebeurtenissen en zelfs personages de crux van de roman. Door louter decor te zijn, kunnen lezers er hun eigen werkelijkheid in projecteren, in het bijzonder op het terrein van de (onmogelijke) liefde.

Van jongs af aan was Anastas Branica een gretige lezer met een grote gevoeligheid voor de magie van het lezen. Hij ontdekt dat hij in de wereld van de boeken die hij leest kan vertoeven als in een heuse werkelijkheid, "dat je je als lezer even gemakkelijk door een geschreven tekst kon verplaatsen als door enige andere ruimte". Na het lezen over een dag naar het strand, zit hij met natte kleren aan het bureau van zijn onthutste vader. "Ik heb pootje gebaad", is het enige dat hij kan uitbrengen. Ook ontdekt de jonge Anastas dat je in een boek "iedereen kon tegenkomen die op dat moment hetzelfde fragment aan het lezen was". Geheel in de ban van deze wonderbaarlijke bezigheid ontwikkelt hij zich tot een wereldvreemde adolescent over wie in Belgrado de wildste speculaties rondgaan, vooral over de erotische avonturen waarin hij verwikkeld zou zijn. Ondertussen beleeft hij zijn grote amoureuze avontuur in een boek over hellenistische architectuur: op die bladzijden ontmoet hij een jonge Française, de dochter van een ingenieur die in de Servische kopermijnen werkt en voorbestemd is voor een huwelijk met een Franse minnaar. Het boek dat ze lezen wordt hun geheime ontmoetingsplaats.

Werkelijkheid en verbeelding vormen communicerende vaten in deze magisch-realistische roman. En mochten de personages nog twijfelen aan het realiteit van hun liefdesavontuur, dan bevatten hun handen na afloop de onmiskenbare sporen uit hun gedeelde werkelijkheid: vlekken van pastelkrijt en inkt.

Zo rijpt bij Anastas het plan voor zijn eigen roman, 'Mijn nalatenschap'. En nu student en corrector Adam Lozani¿ dit boek onderhanden heeft, kan het niet anders of hij is aan de beurt om aangeraakt te worden door de betoverende werking van de verbeeldingskracht. Ook hij zal rond de villa aan de rand van de tijd zijn gedroomde liefde beleven met het onbereikbare meisje uit de bibliotheek.

Als extra dimensie is er dan nog de verschijning van de tuinman in de villa, in het echt een medewerker van de veiligheidsdienst die heeft ingezien hoezeer de zielsverhuizing die intense lezers ervaren ken helpen bij het ontmaskeren van contrarevolutionaire elementen. Zo treft hij in de romans van Toergenjev Russische ballingen die terugverlangen naar de tijd voor de revolutie. En passant belicht deze verhaallijn de roerige geschiedenis van Servië vanaf de Tweede Wereldoorlog tot de val van de Muur.

Zo speelt Goran Petrovi¿ in deze gelaagde roman een duizelingwekkend spel met verbeelding en werkelijkheid, en houdt hij een aanstekelijk loflied op het avontuur van lezen.

Goran Petrovi¿: Villa aan de rand van de tijd. Uit het Servisch vertaald door Roel Schuyt. Van Gennep, Amsterdam; 317 blz. euro 19,90

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden