Een boek dat zich makkelijk laat misbruiken

Geen boek is zo misbruikt als 'Zo sprak Zarathoestra' van Friedrich Nietzsche. Is het nu opnieuw vertaalde meesterwerk de sleutel tot zijn oeuvre of een bewijs van maniakale zelfoverschatting?

Friedrich Nietzsche was euforisch toen hij in 1885 Also sprach Zarathustra voltooide. Zijn filosofische roman verscheen in vier delen, waarvan de eerste drie waren geschreven in korte periodes, als in een roes. Een heldere, wolkenloze hemel stond het zijn zwakke gestel toe een dergelijke hoeveelheid werk in korte tijd te verzetten. Nietzsche noemde zijn boek het grootste geschenk tot dusver aan de mensheid gegeven. Aan zijn vriend Franz Overbeck schreef hij: 'Het kan zijn dat bij mij voor de eerste keer de gedachte is opgekomen die de mensheid in twee helften splijt.' Zulke ronkende taal was voor Nietzsche geen uitzondering, maar het is duidelijk dat hij er ditmaal van overtuigd was een explosief boek te hebben geschreven.

Zo sprak Zarathoestra, zoals de nieuwe Nederlandse vertaling van Ria van Hengel luidt, is een hermetisch, poëtisch werk dat voor een groot gedeelte uit lastig te doorgronden aforismen bestaat, en daardoor voor de Nietzsche-leek moeilijk valt te begrijpen. Dat vond ook zijn uitgever destijds, gesterkt door de uiterst beroerde verkoopcijfers van de eerste drie Zarathoestradelen, waardoor Nietzsche zich genoodzaakt zag het laatste deel in eigen beheer uit te geven. Veertig exemplaren werden er gedrukt, die hij naar vrienden en bekenden stuurde. Er gebeurde wat er meestal na een publicatie van Nietzsche gebeurde: zijn vrienden lazen het en zonden hem goede commentaren, maar verder bleef het angstvallig stil. Het moet moeilijk zijn geweest voor Nietzsche; hij had zijn meteoriet op de wereld afgevuurd, maar wachtte vergeefs op ook maar de lichtste trilling.

In Zo sprak Zarathoestra passeren bekende begrippen uit het Nietzscheaanse universum de revue, zoals 'de eeuwige wederkeer van hetzelfde', 'de wil tot macht', en de beruchte Übermensch. De leer waarmee Nietzsche ons om de oren slaat, komt uit de mond van de profeet Zarathoestra, die veelal wordt gezien als Nietzsche's alter ego. Hij komt de mensen vertellen dat God dood is, en vooral: wat dat betekent. Zarathoestra beschouwt de huidige mens als een middelmatig tussenstation in de lijn van aap tot Übermensch. De mensen die in het volle besef leven dat met de dood van God alle zingevingsconstructies zoals die altijd bestonden zijn ontmanteld, lijken zich juist niet te realiseren wat deze nihilistische catastrofe daadwerkelijk inhoudt. Zarathoestra hekelt hun onverschilligheid, want wie blijft onbewogen wanneer alle waarden hun waarde hebben verloren, de grond voor elke moraal is weggeslagen en, zoals Nietzsche het elders omschrijft, de horizon is uitgeveegd? De Übermensch is de mens die 'over' zichzelf, dus over de huidige staat van de mens kan uitstijgen, die voorbij het nihilisme kan reiken door het lot in al zijn afschrikwekkendheid te omhelzen (amor fati) en met zijn scheppende vermogen nieuwe waarden kan creëren.

Krankzinnig
Aan het einde van de negentiende eeuw begon de erkenning voor Nietzsche's werk te komen. Het tragische is dat hij dat zelf niet meer kon meemaken, doordat hij in januari 1889 tijdens een verblijf in Turijn krankzinnig was geworden - en volgens de overlevering een paard dat door zijn meester werd geslagen uit medelijden om de hals vloog. In de jaren daarna flakkerde het licht in Nietzsche's geest nog slechts, voor niemand anders dan hemzelf zichtbaar, tot het uiteindelijk volledig doofde op 25 augustus 1900.

Met Nietzsche's toenemende bekendheid nam ook de Zarathoestra een grote vlucht. Zijn filosofie werd voor velen het symbool voor het terugkerende vitalisme in de Duitse cultuur, waarin oorlogvoering en strijd als elementaire gegevens werden gezien. Gevolg was dat de Zarathoestra een door Duitse soldaten veelgelezen boek werd tijdens de Eerste Wereldoorlog, en zelfs in een oplage van 150.000 exemplaren gratis werd verspreid. Oorlogszuchtigen sterkten zich met passages als: 'U zegt dat een goede zaak zelfs de oorlog heiligt. Ik zeg u: de goede oorlog heiligt elke zaak.'

In Nederland vindt Nietzsche in de jaren daarna pleitbezorgers in de literatoren Menno ter Braak en Hendrik Marsman. Van Marsman verscheen in 1941 een vertaling van Also sprach Zarathustra. Hij had dat werk van de in het harnas gestorven P. van Endt overgenomen. Kennelijk rustte er geen zegen op het boek, want ook Marsman stierf kort na het vertalen, toen de boot waarmee hij vluchtte voor nazi-Duitsland jammerlijk verging in het Kanaal. Ondanks zijn vertaling vond Marsman de Zarathoestra maar een vaag boek, waarin Nietzsche zich te veel had laten meeslepen door zijn lyrische pretenties. Ideeën als die over de Übermensch beschouwde hij als onvoldoende uitgewerkt.

Juist die eigenschap van het boek lijkt een groot aandeel te hebben in het pijnlijkste Nietzsche-misbruik tot nu toe. De in Also sprach Zarathustra gepredikte leer van de Übermensch kon door de machthebbers in nazi-Duitsland met enige creativiteit worden verbonden met hun rassenleer. De Übermensch werd plotseling belichaamd door het arische ras, terwijl joden, homo's en zigeuners de antagonist vormden, de Untermensch (een term die bij Nietzsche niet voorkomt) die moest worden uitgeroeid.

Hoewel Nietzsche aantoonbaar anti-antisemiet was, konden kwaadwillenden de filosoof voor hun ideologische karretje spannen. Het hielp ook niet dat zijn zus, Elisabeth, zich na zijn dood ontfermde over de nalatenschap. Uit zijn nagelaten werk construeerde ze Der Wille zur Macht, dat zij Nietzsche's hoofdwerk noemde, maar wat in feite een corrupte en selectieve samenstelling was van haar broers teksten, die zij ter aanvulling ook haar eigen antisemitische denkbeelden in de mond legde.

Maar ook het ogenschijnlijk onsamenhangende en zichzelf regelmatig tegensprekende oeuvre van Nietzsche lijkt debet aan het nazistische misbruik. Los van het feit dat die ambiguïteit een filosofisch doel kan hebben, wordt het diegene die selectief boodschappen wil doen in zijn gedachtengoed niet moeilijk gemaakt. Dat Nietzsche hier zelf ook bang voor leek te zijn, blijkt uit een brieffragment van mei 1884: 'Wie weet hoeveel generaties voorbij moeten gaan om enkele mensen voort te brengen die in staat zijn geheel en al aan te voelen wat ik gedaan heb! En zelfs dan nog boezemt de gedachte mij angst in welke daartoe niet gerechtigde en totaal ongeschikte personen zich eens op mijn autoriteit zullen gaan beroepen. Maar dat is de kwelling van elke grote leraar der mensheid: hij beseft dat hij onder bepaalde omstandigheden of per ongeluk de mensheid evenzeer noodlottig kan worden als tot zegen strekken.'

Medeverantwoordelijk
Tot op de dag van vandaag wedijveren interpreten met elkaar over hoe Nietzsche's filosofieën nu precies op te vatten. Enkelen houden hem nog altijd medeverantwoordelijk voor de gruweldaden van het fascisme, maar dat zijn toch vooral klok-klepelaars die Nietzsche hooguit oppervlakkig hebben bestudeerd. Overtuigender zijn mensen als Nietzsche-specialist Paul van Tongeren, die in 2012 nog een voortreffelijk boek schreef over Nietzsche's theorie over het Europese nihilisme, thematiek die ook nauw is verbonden met wat Nietzsche in zijn Zarathoestra duidelijk probeert te maken.

Volkomen terecht lijkt het in elk geval dat De Arbeiderspers Zo sprak Zarathoestra presenteert als sluitstuk van de Nietzsche-bibliotheek, en het voor Atheneum-Polak en Van Gennep het 64e deel is in de Perpetua Reeks met literaire klassiekers. De meningen over Nietzsche's meesterwerk lopen nog steeds erg uiteen. Voor sommigen is het boek het onbetwiste sleutelwerk in Nietzsche's oeuvre, voor anderen is het pseudopoëzie, een bewijs van maniakale zelfoverschatting. Daarmee is het in tweeën splijten van de mensheid in elk geval op dat punt gelukt.

Friedrich Nietzsche: Zo sprak Zarathoestra. (Also sprach Zarathustra). Vertaald door Ria van Hengel. De Arbeiderspers, Utrecht/Atheneum-Polak en Van Gennep, Amsterdam; euro 17,95/34,95

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden