Een bijlescarrière wordt steeds gewoner, maar waarom is dat nodig?

Beeld Nanne Meulendijks

Een bijlescarrière bestaat: kinderen beginnen al met bijspijkercursussen op de basisschool en gaan daarmee door tot aan het afronden van hun scriptie. Waarom is dat nodig?

 Wouter (26) vertelt niet graag op feestjes van vrienden dat hij nog studeert. Hij heeft het idee dat mensen hem daarop beoordelen. Hij heeft er geen bewijs voor, het kan een gevoel zijn, maar toch. Het hebben van een diploma brengt hoe je het ook wendt of keert een bepaalde status met zich mee, zegt hij. Zijn vrienden zijn allemaal afgestudeerd, de meesten zijn in het bezit van een master.

Wouter wil niet met zijn hele naam in de krant omdat hij het vervelend vindt dat hij nog geen studie heeft afgerond, ook in verband met toekomstige werkgevers. Niet dat al zijn vrienden topbanen hebben. “Je kan veel leuke verhaaltjes rondom een baan vertellen, maar je krijgt vaak geen goed beeld. Consultant is bijvoorbeeld zo’n kapstokbegrip. Sommigen zijn bijna partner en verdienen bakken met geld, maar het kan ook zijn dat ze naar jou kijken als er bijvoorbeeld kopietjes gemaakt moeten worden. Het zegt niets. Maar tussen studeren en werken wordt wel direct dat onderscheid gemaakt. Je wordt in een ander hokje geplaatst, je zit in een andere levensfase en er wordt anders naar je gekeken. Zelfs bij het zoeken van kamers adverteren ze met: ‘Wij geven de voorkeur aan een werkende vrouw van 24’.”

Wouter is extreem perfectionistisch. Altijd al geweest en daardoor heeft hij last van studie-ontwijkend gedrag. Op het vwo had hij de pech dat hij twee keer de ziekte van Pfeiffer kreeg, waardoor hij de vijfde klas twee keer over moest doen. Uiteindelijk kwam hij terecht op een privéschool waarin hij 5 en 6 vwo in één jaar deed. Dat was voor hem een ideale leeromgeving. Hij zat van negen tot vijf op school, in die tijd maakte hij ook zijn huiswerk en aan het eind van de dag verliet hij met een leeg hoofd het pand. “Die structuur werkte heel goed. Ik denk dat dit voor meer jongens geldt, meisjes zijn eerder zelfstandig.”

Na het vwo stroomde Wouter door naar de universiteit. In eerste instantie ging hem dat gemakkelijk af. De eerste twee jaar haalde hij hoge cijfers. In het derde jaar strandde hij. De opdrachten werden veelomvattender. Bovendien deed hij in de eerste twee jaar veel in teamverband waardoor hij gedwongen werd opdrachten af te ronden. In het derde jaar kwam het aan op zelfdiscipline. Wouter begon zich te onttrekken aan zijn studie. “Ik leverde opdrachten niet in, herinneringsmailtjes van docenten negeerde ik. Ik was heel bang voor onvoldoendes.” Die haalde hij overigens nooit.

Wouter is inmiddels 26 en hij moet voor zijn bachelor nog een paper en een afstudeerscriptie afronden. Wat de situatie er niet eenvoudiger op maakt, is dat hij niet meer meedraait in het reguliere systeem. Hij volgt geen colleges. Het contact met de universiteit is hij helemaal kwijt. Eén keer in de zoveel tijd krijgt hij nog een mailtje van zijn studentcoach. En laatst ontving hij bericht over de uitreiking van het bachelor-diploma in augustus. “Maar wat heb ik daar te zoeken? Ik ken mijn medestudenten niet eens.”

De faalangst en het studie-ontwijkend gedrag waren voor Wouter reden aan te kloppen bij Studiemeesters. Dat is een bureau dat studenten op inhoudelijk én persoonlijk vlak helpt bij het doorkruisen van een studie. Oprichtster Kinge Siljee, die ook een boek schreef over studie-ontwijkend gedrag, vertelt dat voor iedere student die binnenkomt een plan wordt gemaakt waarin de twee componenten zijn opgenomen. “Sommige studenten komen hier binnen en hebben een hele concrete vraag. Ze hebben bijvoorbeeld het statistische programma SPSS nodig, maar hebben dat tijdens hun studie nooit eerder gebruikt. Die mensen zijn binnen paar sessies klaar.”

Sneller gestresst

Maar Studiemeesters begeleidt ook studenten met mentale problemen: denk aan faalangst, stress of studie-ontwijkend gedrag, mensen als Wouter. Siljee ziet dat de klachten op het persoonlijk vlak de afgelopen vijftien jaar zijn toegenomen. “De druk op studenten is groter geworden, ze zijn sneller gestrest. Er mogen eigenlijk geen onverwachte dingen meer gebeuren tijdens je studie, omdat er van je verwacht wordt dat je die binnen een bepaalde tijd afrondt.” Dat laatste is volgens deskundigen ook een effect van het leenstelsel: ieder extra studiejaar betekent een grotere schuld. “Vijftien jaar geleden zag ik nog studenten die hun studie ontweken omdat ze liever biertjes dronken op het terras. Nu zie ik studenten die niet studeren omdat ze al bevriezen als ze hun laptop openklappen en een word-document zien. Ze zijn bang om te falen.”

En dat geldt niet alleen voor studenten. Het is een algemeen probleem binnen het onderwijs. Bijlessen worden op steeds jongere leeftijd aangeboden. Coachingsbureaus schieten als paddestoelen uit de grond. Twee weken geleden kwam de Kamer van Koophandel met nieuwe cijfers. Het aantal bureaus op het gebied van studiebegeleiding en andere onderwijsgerelateerde zaken is tussen 2014 en 2019 met 301 procent gestegen, van 1498 in 2014 tot 6001 in 2019. Dan te bedenken dat dit alleen nog cijfers zijn van bedrijven die zich registreren. Veel gebeurt in het grijze en zwarte circuit.

Beeld Nanne Meulendijks

In het middelbaar en primair onderwijs had een zesde deel van de leerlingen in het schooljaar 2016-2017 een vorm van bijles, huiswerkbegeleiding of examentraining, becijferde Oberon in opdracht van het ministerie vorig jaar. Met name kinderen van hoogopgeleide ouders maakten hier gebruik van. Dat noemde minister Arie Slob (onderwijs) destijds een zorgelijke ontwikkeling vanwege een groeiende kloof in de samenleving. Het is niet bekend hoeveel geld wordt besteed aan scriptiebegeleiding of tentamentraining in het hoger onderwijs, maar de meeste deskundigen vermoeden dat ook dit bedrag stijgt.

“Die stijging zegt iets over de maatschappij”, zegt Louise Elffers. Zij schreef het boek ‘de Bijlesgeneratie’ en is als onderwijsonderzoeker verbonden aan de Universiteit van Amsterdam en de Hogeschool van Amsterdam. Elffers spreekt over een onderwijscompetitie. “Het is een wereldwijde trend. Een hoge opleiding is heel bepalend geworden. Dat heeft natuurlijk betrekking op de arbeidsmarkt, maar we zien die scheidslijnen langs opleidingsniveau ook terug in de maatschappij. Je hebt bijvoorbeeld online dating voor hoger opgeleiden, ik kwam er laatst achter dat er zelfs zwangerschapsgymnastiek bestaat voor hoogopgeleide vrouwen.”

Opwaartse druk

In zo’n maatschappij van opwaartse druk is het volgens Elffers niet gek dat ouders het beste voor hun kinderen willen, dat ze geld besteden aan huiswerktrainingen en bijles. Dat het al zo vroeg gebeurt, namelijk al op de basisschool, is volgens de onderwijskundige ook goed te verklaren. “In Nederland selecteren we heel erg vroeg. In groep zes of zeven wordt er al gekeken op wat voor niveau je presteert. De overgang van basis- naar voortgezet onderwijs is vervolgens bepalend voor de rest van je loopbaan.” 

De segregatie tussen hoog- en laagopgeleiden is volgens Elffers de laatste jaren versterkt door de afscheiding van het vmbo. “Er is een toenemende kloof tussen vmbo en havo/vwo. Er zijn minder brede scholengemeenschappen. Het is moeilijker geworden om van vmbo door te stromen naar de havo of het vwo. Er wordt negatief aangekeken tegen het vmbo, terwijl ruim de helft van de leerlingenpopulatie bestaat uit vmbo-leerlingen. Daarom vind ik het ook zo flauw als ministers zeggen zich te ergeren aan ouders die willen dat hun kinderen naar de havo of het vwo gaan. Het heeft alles te maken met hoe wij ons onderwijs hebben ingericht.”

Samaa Mohammad heeft die ervaring niet. Zij doorliep zonder problemen het vwo en studeert nu kunstmatige intelligentie aan de Universiteit Utrecht. Toch liep Mohammad in het eerste jaar van haar studie tegen moeilijke programmeervakken aan. Ze besloot voor haar herkansing bijlessen te volgen en dat hielp onmiddellijk. Ook ontdekte Mohammad dat het merendeel van de eerstejaars studenten dezelfde problemen ondervond. Ze besloot een bijlesplatform op te zetten waarin bijlesgevers gekoppeld worden aan bijlesnemers, allemaal studenten. Het loopt als een trein.

Samaa Mohammad.

“De aansluiting tussen vwo en de studie Kunstmatige Intelligentie is niet goed. Er zijn geen specifieke vakken vereist, terwijl deze studie zonder wiskunde B ontzettend lastig is. De druk is hoog. In het eerste jaar moet je 45 studiepunten halen. Lukt dat niet, dan moet je stoppen en mag je de eerste jaren niet meer terugkomen.”  Bijspijkercursussen, scriptiebegeleiding, tentamentraining, coaching; maakt het jongeren wel gelukkig als ze boven hun niveau moeten presteren?

Siljee van Studiemeesters: “Ik heb nog nooit studenten gezien die over de hele linie het intellectuele niveau niet aankunnen. Het kan wel zo zijn dat bijvoorbeeld studenten politicologie heel slecht zijn in statistiek en daar stelselmatig onvoldoendes voor halen.” 

Hebben jongeren die veel bijlessen hebben gevolgd uiteindelijk meer kansen op de arbeidsmarkt? “Als die extra hulp iemand motiveert een diploma te halen, dan zijn de kansen op een goede baan simpelweg hoger”, zegt recruiter Jacco Valkenburg. Hij wordt vaak ingehuurd door grote bedrijven als KPN, ING, en TomTom voor grootschalige werving voor vacatures waar moeilijk mensen voor te vinden zijn, het gaat vaak om IT’ers. “Maar er is bewijs dat een afgerond diploma, net als hoge cijferlijsten, geen goede voorspellers zijn voor succes later in een baan. Daarom is er een trend om niet of minder op een afgerond diploma en cijferlijsten te selecteren, maar enkel op intelligentie. De reden? Academische opleidingen zijn bij uitstek kunstmatige omgevingen en mensen die er slagen zijn geconditioneerd om succes te hebben in die omgeving.”

Selectie

Valkenburg ziet dat steeds meer grote bedrijven starten met capaciteitentesten en assesments online. “Dat gebeurde vroeger ook, maar pas als de selectie al was gemaakt op basis van diploma’s, cv’s en gesprekken. Nu is het vaak andersom: sollicitanten maken eerst zo’n test, de slimste en passendste gaat door in het selectieproces. Schifting op basis van cv’s levert wellicht de beste sollicitant op, maar niet per se de beste kandidaat. Je selecteert toch vaak mensen die op jou lijken, terwijl diegene niet altijd het meest geschikt is voor de functie.”

Bij accountants en adviesorganisatie EY in het Verenigd Koninkrijk gaan ze zelfs nog een stapje verder, en heb je als sollicitant helemaal geen diploma meer nodig om binnen te komen. “Je spreekt dan sollicitanten die je anders nooit zou zien als je zou selecteren op een traditionele manier.”

Elffers juicht deze trend deels toe. “Bij Google doen ze het ook: daar willen ze gewoon de beste programmeurs. Maar zo’n soort selectie werkt voor andere, minder specifieke beroepen, minder goed.”

Egalitair

Daarnaast ziet Elffers voorbeelden van werkgevers die bijvoorbeeld mbo-vacatures aanbieden waar veel hbo’ers zich voor melden. “Dan kiezen ze toch voor die hbo’ers. Die verdringing op de arbeidsmarkt heeft alles te maken met de groei van het aantal hoogopgeleiden. In Nederland hebben we een relatief egalitair onderwijssysteem, er is geen groot verschil tussen de universiteit in Groningen en die in Utrecht. Je ziet dat er nu een neiging ontstaat om je te onderscheiden van de massa hogeropgeleiden: studenten kiezen bijvoorbeeld voor een tweede of derde master, of university colleges of andere selectieve opleidingen, alles om een streepje voor te hebben.”

Voor Wouter biedt de selectie op basis van intelligentie wellicht perspectief. Hij is zelf de eerste om dat te toe te geven. “En toch zou dat voor mij geen reden zijn mijn studie af te breken. Ik wil gewoon dat felbegeerde diploma.”

De hele naam van Wouter is bekend bij de hoofdredactie.

Lees ook: 

Bezorgdheid over de groeiende populariteit van betaalde scriptiebegeleiders

Steeds meer studenten huren een commerciële scriptiebegeleider in voor hulp bij hun scriptie. De onderwijsbonden vinden dat het hoger onderwijs tekortschiet in de begeleiding.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden