Een bijl in de sluisdeur

Het nieuws van vandaag heeft voorgangers in de geschiedenis. In 1584 schoot Nederland Antwerpen al eens te hulp door heel Zeeuws-Vlaanderen te ontpolderen.

Hansje Brinker, die kennen we allemaal. De man die Nederland redde door zijn vinger in de dijk te steken. Hij heeft niet echt bestaan natuurlijk, maar zijn mythe sluit erg goed aan bij het beeld van Nederland als een land dat zichzelf altijd heeft moeten verdedigen tegen het water.

Niets ten nadele van hem, maar misschien wordt het, in deze tijden waarin politici vergaderen over het ontpolderen van stukken Zeeuws-Vlaanderen, wel tijd voor een nieuwe nationale held. Een ecologisch getinte versie van Hansje Brinker.

Zo iemand zou Rochus Meeuwisz kunnen zijn, die aan het eind van de zestiende eeuw stadstimmerman van Den Briel was. Hij heeft, anders dan Hansje Brinker, echt geleefd. En met een beetje goede wil zou je hem als ’s lands eerste ontpolderaar in het pantheon van nationale helden kunnen bijzetten.

Nederland dankt zijn ontstaan namelijk niet alleen aan het inpolderen van stukken water. Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd er ook flink wat ontpolderd. Uiteraard gebeurde dat niet uit bezorgdheid om de biodiversiteit, of om natuurwaarden. Maar het onder water zetten van een polder was een effectieve manier om Spaanse legers de doorgang te versperren.

Dat gebeurde voor het eerst in april 1572. Op de eerste dag van die maand, zo leert elk schoolkind, namen de Watergeuzen Den Briel in. Het was het eerste grote militaire succes van de Opstand. Het had echter weinig gescheeld, of het was bij een zeer kortstondig succes gebleven. De Spanjaarden verzamelden gelijk hun legers, en trokken op naar Den Briel om het stadje te heroveren. De Watergeuzen waren in feite ook maar een zootje ongeregelde piraten, en het was zeer de vraag of ze de tegenaanval zouden kunnen weerstaan.

Maar de Spanjaarden hadden buiten Rochus Meeuwisz gerekend. Toen de Spaanse legers naderden, sprong hij met een bijl in het water, zwom naar de Nieuwlandse sluis en hakte de sluisdeur aan diggelen. Het water overstroomde de weilanden rond Den Briel, en de Spanjaarden moesten afdruipen.

De tactiek werd daarna vaker ingezet. Ironisch genoeg ook in Zeeuws-Vlaanderen, vanaf 1583. En – de geschiedenis zit werkelijk vol ironie – ook destijds ging men over tot ontpoldering om de stad Antwerpen van dienst te zijn. De Hertog van Parma was in die regionen bezig met een succesvolle militaire campagne. Antwerpen dreigde te vallen. Om dat te voorkomen, staken de opstandelingen alle dijken door in de verre omtrek. Het mocht niet baten: in 1585 kwam Antwerpen weer in Spaanse handen.

Daarmee was de strijd nog niet gestreden. Van 1584 tot 1609 was praktisch heel Zeeuws-Vlaanderen een grote watervlakte, met hier en daar een stadje dat boven de golven uitstak. Het Twaalfjarig Bestand bracht rust, en de gelegenheid om een deel van het ondergelopen land weer droog te malen. Maar pas na de Vrede van Münster, in 1648, kon Zeeuws-Vlaanderen definitief terugveroverd worden op de zee.

Dat lukte niet overal. Het schorrengebied dat we tegenwoordig kennen als het Verdronken Land van Saaftinge was in de tussentijd te diep uitgesleten om nog herdijkt te kunnen worden. Pas in 1904 werd een klein deel van het gebied alsnog ingepolderd: de Hertogin Hedwigepolder, die nu weer ter discussie staat.

De tactiek van Rochus Meeuwisz werd in de negentiende eeuw tot in de puntjes verfijnd. Toen werd de Hollandse Waterlinie aangelegd, een gebied van de Zuiderzee tot aan de Biesbosch dat onder water kon worden gezet zodra vijandelijke legers zouden naderen. Pas toen de Duitse bommenwerpers in 1940 ver boven die waterlinie naar Rotterdam vlogen, kon de ontpoldering worden bijgezet in het museum van verouderde militaire strategieën.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden