Een beschermheilige met nare kantjes

Over een kleine drie weken schenkt paus Johannes Paulus II het gilde van de politici een eigen beschermheilige: Thomas More. Met zijn leven boette hij destijds omdat hij de paus niet afviel toen zijn koning dat van hem verlangde. Maar is dat voldoende reden hem de politici ten voorbeeld te stellen?

Thomas More getekend door Holbein.

Thomas More was een gevierd humanist en utopist. Maar hij was ook een gehaaide politicus die de truckendoos van zijn métier beheerste. Berekenend was hij, soms ook keihard. Ketterse tegenstanders konden rekenen op gevangenisstraffen, foltering of brandstapel. Toch zal paus Johannes Paulus II Thomas More op vijf november in Rome tot beschermheilige uitroepen, niet van humanisten of folteraars, maar van politici. Eerste Kamerlid Jos van Gennep van het CDA zal erbij zijn.

Van Gennip zegt: ,,Niet het begrip 'beschermheilige van de politiek' spreekt mij aan. Maar ik vind het goed als politici zich bezinnen en om de zegen vragen voor de verantwoordelijkheid die ze uitoefenen. Als je bedenkt voor wat voor indringende keuzen wij staan vanwege de fundamentele herinrichting van de samenleving, kun je eigenlijk alleen maar stil worden. Er wordt veel te weinig een relatie gelegd tussen levensopvatting en publieke verantwoordelijkheid.''

Voor politicus More was het 'wiens brood men eet, wiens woord men spreekt'. ,,Hij sloot zich aan bij de politieke elite aan wie hij zijn baantje te danken had'', zegt B. Westerweel, hoogleraar oudere Engelse letterkunde aan de universiteit te Leiden. ,,Hij danste naar het pijpen van het huis van Tudor, beoefende alle machinaties die nodig waren om als loyaal politicus in de gunst te blijven.''

,,Neem de biografie die hij over Richard III heeft geschreven. Richard had een uitstekend bewind gevoerd, maar More schildert deze vijand van de Tudors zo zwart mogelijk af als despoot en moordenaar. Om Richard extra monstrueus te maken voorzag More hem zelfs van een flinke bochel.''

Van Gennip: ,,Thomas More spreekt mij zeer aan. Hij combineerde publieke verantwoordelijkheid met tolerantie en wetenschappelijkheid.''

Heeft Van Gennip nooit gehoord over de donkere kant van de aspirant-beschermheilige? Dat hij gespecialiseerd was in de kunst van het ellebogenwerk en de trucs van de macht? ,,Bij mij is alleen zijn intellectuele en moedige kant bekend, roept hij een beeld op van inspiratie. Ik heb geen onderzoek naar Thomas More gedaan, ga dat ook niet doen. Dat sommigen zeggen dat hij niet deugde, ligt aan deze tijd. Maar wacht eens even, nu gaan we de verkeerde kant op met dit interview.''

Dat More zich voegde naar de heersende ideologie, maakt hem niet meteen slecht, zegt Westerweel. ,,Het was een manier van overleven, er bestond toen immers geen democratie. Iemand die zich in de buurt van de monarch bewoog, kon niet anders dan zich aan hem conformeren. Door daarin onverdacht te zijn, creëerde More een vrijplaats om zijn humanistische ideeën te uiten. Met zijn boek Utopia was het contrast tussen ideaal en werkelijkheid op zijn grootst: de pijpendanser schetst erin een beeld van de ideale staat waarin iedereen vrij is.''

Vindt Van Gennip deze tegenstrijdigheid in Thomas More soms juist inspirerend? ,,Iedere politicus worstelt met de vraag naar het haalbare. Maar ik leg hier toch liever geen verband met Thomas More. Als anderen zeggen dat hij ook streken heeft uit gehaald, moge dat zo zijn. Thomas More komt naar mij toe als een zeer achtbare figuur die met zijn leven heeft moeten betalen voor zijn oprechtheid.''

More was volgens Westerweel geen politicus om persoonlijke machtswellust te bevredigen. ,,Hij zag zijn politieke werk als zijn plicht, en heeft lang geaarzeld tussen het monastieke leven en het voldoen aan wat hij zag als zijn burgerplicht.''

Thomas More was op religieus gebied een zeer principieel mens. Dat bleek toen Hendrik VIII tegen de zin van de paus wilde hertrouwen. Hendrik brak met Rome en riep zichzelf uit tot hoofd van de Anglicaanse kerk. Dus moest het hele establisement hetzelfde doen. More bleef Rome trouw en weigerde anglicaans te worden. Dat heeft hem zijn leven gekost. In 1535 werd hij wegens hoogverraad onthoofd. Vierhonderd jaar later werd hij hierom gecanonniseerd als een martelaar.

More was zelfs zo principieel religieus dat hij de jonge lutheranen met woord en zwaard bestreed. Door zijn machtige hand als rijkskanselier belandde menig lutheraan in het gevang. ,,In het verdedigen van zijn principes deed hij veel nare dingen, inclusief het martelen van ketters,'' stelde de historicus Clifford Davies van de Universiteit van Oxford onlangs in The Times. Uitgemartelden verdwenen op de brandstapel.

,,Het was een tijd van godsdienstoorlogen. More deed niet anders dan anderen in hoge posities in die tijd deden,'' zegt Westerweel.

More was niet anders dan zijn tijdgenoten. Maar moet de hedendaagse politicus zijn gang naar een plechtigheid waar More wordt uitgeroepen tot beschermheilige niet heroverwegen? ,,Er zijn zoveel serieuze mensen die groot respect hebben voor de figuur van Thomas More. Dat in combinatie met het gegeven dat ik het levensbeschouwelijke in de politiek hogelijk waardeer, maakt dat ik bij mijn standpunt blijf. Bovendien: ik moet toch in Rome zijn.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden