Een Baskisch archief met een onvervulde wens

Aan de provinciale weg tussen Bilbao en Vitoria (N-240) in Spaans Baskenland ligt het dorp Artea. Die plaats zou van geen enkel politiek, cultureel of historisch belang zijn ware het niet dat er een bordje staat met het opschrift 'Abertzaletasunaren agiritegia'.

Gelukkig dat Spaans Baskenland nog tweetalig is, behalve in de volkskroegen van Herri Batasuna (de politieke arm van de Eta) en in de liften van het gebouw van de regionale regering in Vitoria. De Spaanse vertaling maakt duidelijk dat het hier om het 'Archief van het Nationalisme' gaat. Een kelder vol oprispingen? Kasten gevuld met nationalistische wensen?

De pijlen voeren naar een bar in een robuust, vierkant gebouw net aan de buitenkant van Artea. Normaal is daar in de ochtend geen hond te zien. Binnen hangen vergeelde foto's van fier kijkende Basken, getooid met hun boina, de alpinopet die altijd te groot is. 'Volluk' roep ik en van achteren komt een man aangesloft. ,,Het archief? Nee, dat is hier niet. Dit is de bar van de Baskische Nationalistische Partij. Hier is het allemaal begonnen'', zegt hij, maar echt overtuigend klinkt het niet. Bij hem kunnen ze deze morgen de kachel aanmaken met het nationalisme.

Het eigenlijke archief zit weliswaar in hetzelfde gebouw maar daarvoor moet ik toch even omlopen, op de deur kloppen ,,en vraag dan maar naar Maria''. Nog voor ik kan aankloppen, gaat de deur open. Alsof Maria al weken op dit bezoek heeft zitten wachten. Eigenlijk kan er alleen maar een rondleiding worden gemaakt op afspraak. Maar goed, nu ik er toch eenmaal ben.....

Gekleed in een witte laboratoriumjas leidt Maria mij rond met een enthousiasme of ze net is geslaagd voor haar toelatingsexamen. Bij elke vitrine legt ze met veel geduld en gevoel voor detail uit welke vlag bij welk symbool hoort, waarom Baskische vrijheidsstrijders vroeger geen uniformen droegen en hoe de apparaten werkten om in de oorlogsjaren (die van Franco) gecodeerde boodschappen te ontcijferen.

Veel brieven, documenten en affiches, zoals een toeristisch plakkaat van de gemeente St. Jean de Luz (Frans Baskenland) uit het begin van deze eeuw. 'Zazpiak - Bat' staat er met forse letters. Zazpiak, zo legt Maria uit, is Euskera (zoals de Basken hun taal noemen) voor zeven en bat staat voor één. Zeven in Eén? ,,Jazeker'', zegt Maria, ,,want met die zeven bedoelen wij de drie Baskische provincies in Spanje, de drie Baskische provincies in Frankrijk en Navarra''. Samen vormt dat Euskal Herria, het Verenigd Baskenland, de ultieme droom van alle Baskische nationalisten ook al staat het gebied alleen nog maar op de (politiek onschuldige) weerkaarten van regionale kranten en televisie.

Het meest kostbare kleinood is volgens Maria het vergeelde telegram dat Sabino Arana, grondlegger van het Baskische nationalisme, aan het begin van deze eeuw naar president Theodore Roosevelt stuurde. Daarin bedankt Arana de Amerikaanse president voor zijn aandeel in de onafhankelijkheidsstrijd tegen de Spanjaarden op Cuba en spreekt de wens uit dat Baskenland ooit dit Cubaanse voorbeeld nog eens mag volgen.

Even kijk ik Maria aan en zeg haar dat die wens nog niet is vervuld. ,,Ja, dat klopt'', is haar antwoord, ,,maar dat kan ook niet anders. Het telegram kwam nooit aan want het werd onderschept door de Spanjaarden''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden