Een bak vol gif met een deksel van natuur

Na acht jaar werken en meer dan 130.000 vrachtauto's vol schoon zand, wordt de Volgermeerpolder vandaag teruggegeven aan de Amsterdammers. De voormalige gifbelt is afgedekt met een lappendeken van sawa's, dijkjes, wandelpaden en natuur.

Tot het laatste moment wordt er nog gewerkt aan het Volgermeerpark. Een veel te grote graafmachine schraapt met de precisie van een dunschiller laagjes zand van de dijkjes rond één van de 64 sawa's die nu bovenop de Volgermeerpolder liggen. Op de computer in de cabine ziet de machinist precies wat de bedoelde hellingshoek is van het dijkje en wat de hoek is van zijn bak.

Het merendeel van de dijkjes bestaat nog uit kaal zand en klei, maar achterin het terrein, langs wat oudere stukken, schieten op zijn minst zes watersnippen zig-zaggend uit de begroeiing weg. Op de kale stukjes zand aan de waterlijn scharrelen twee bontbekplevieren. Echte pioniers, die houden van 'nieuw land'. In de lucht grutt-o-grutt-o-grutt-oën twee grutto's. "Hier zie je dus al een beetje wat het moet gaan worden", zegt fotografe Maaike Vergouwe. "Maar ik moet zeggen dat ik het grootste deel van het gebied nu, zo vroeg in het seizoen ook wel erg kaal vind."

Twee jaar lang kwam Vergouwe met grote regelmaat in de Volgermeer kijken, gewapend met een enorme grootbeeldcamera op een stevig statief, en een oranje hesje voor het geval de kraanmachinisten haar alsnog over het hoofd zouden zien. "Ik had gehoord van 'dat gebied boven Amsterdam', waar ze natuur gingen maken op een van de smerigste gifbelten van het land", vertelt ze. "Dat wilde ik meemaken. Die paradox: natuur op gif fascineerde mij. Na wat gesprekken met projectleider Hans van der Pal van het projectbureau Bodem kreeg ik het voor elkaar dat ik regelmatig het terrein op mocht met mijn camera. Twee jaar lang heb ik de wording van nieuwe natuur op deze gifbelt vastgelegd."

"Je moet wel bedenken dat de Volgermeer voor veel omwonenden lange tijd helemaal geen gifbelt was", zegt Cyriel van Rossum. Voor het fotoboek van Vergouwe, 'De herschepping van de Volgermeer', dat vandaag feestelijk wordt aangeboden aan kroonprins Willem-Alexander, schreef hij een serie interviews met omwonenden en betrokkenen. "De Volgermeer was sinds 1918 een gebied waar veen werd gewonnen. De lege plekken werden opgevuld met Amsterdams huisvuil. Daar zat bijvoorbeeld ook veel marktafval bij, met fruitresten inclusief de pitten. Binnen de kortste keren was deze polder dus een soort Walhalla voor de omwonenden uit Broek in Waterland. Je kon er fruit plukken, appels, peren, melkbussen vol bramen, je kon armdikke palingen vangen en hazen en fazanten stropen."

Er moeten veel 'Broekers' zijn geweest die in de jaren zestig en zeventig vaten met gif hebben gezien op de stort, veronderstelt Van Rossum. Maar als je tegelijk zo'n Luilekkerland aan de rand van je dorp hebt, dan pieker je er niet over om aan de bel te trekken. 'Gifstort hoort er nou eenmaal bij'. Het duurde tot 1980 voor een kraanmachinist zulke branderige ogen kreeg van de kapotte vaten die hij uit het water baggerde, dat hij uiteindelijk naar de gemeenteraad stapte. Toen Het Parool de vondst van de gifvaten wereldkundig maakte, was het hek van de dam.

Tussen het Amsterdamse huisvuil liggen naar schatting 30.000 vaten met gif van voormalig bestrijdingsmiddelfabrikant Philips Duphar, het huidige Solvay. Die dump van onder andere benzeen, dioxinen, DDT, PAK's en wat je maar aan verdere smerigheid kan bedenken werd oogluikend toegestaan door de gemeente Amsterdam. Maar toen de beer eenmaal los was, werd de dump van gif niet meer gepikt door de Broekers. Het kleine ophaalbruggetje aan de ingang van de stort werd regelmatig onklaar gemaakt. En toen de schippers van de vuilnisschuiten de brug gewoon met hun kraan openden werd het verzet steviger.

"Ik heb voor het boek een bekentenis losgekregen van een van de mensen die heeft geholpen bij het lossnijden van het contragewicht bij een grotere ophaalbrug in de provinciale weg. De dreun van het blok dat in de put donderde was tot in Monnickendam te horen. Er was toen een lange noodgedwongen pauze in de aanvoer van vuil en gif, een pauze waarin het Burgerkomittee van verontruste Broekers zich kon organiseren."

Na twintig jaar denken, soebatten en rekenen ontstond het plan voor het huidige natuurgebied bovenop de stort. Want de grote verrassing was dat er in de omgeving van de Volgermeer geen gif werd gevonden in het grondwater. Het veen in de bodem bleek alle ongerechtigheden verrassend goed te binden. Daarom werd besloten om de honderd hectares vuilnisbelt af te dekken met folie, en daaroverheen een nieuwe, schone 'leeflaag' aan te brengen, waar een mozaïek van sawa's in is gemaakt.

Van Rossum: "De ingenieurs hopen het trucje van de natuur te kopiëren. In die sawa's moet uit afgestorven plantenresten opnieuw veen gaan groeien. Als de folie over, zeg, 15 jaar vergaat, zou er zo'n dikke laag veen bovenop moeten zijn ontstaan, dat dit nieuwe veen de functie van de folie overneemt, en zorgt dat het gif niet aan de oppervlakte komt."

In een van de ondiepe sawa's drijft een roeibootje met twee onderzoekers van de vakgroep aquatische ecologie van de Radboud Universiteit erin. Een derde staat er in een waadbroek naast, terwijl hij verwoede pogingen doet om een monsterbuis in de kleiige bodem te drukken.

De drie doen nog enkele laatste metingen voor er riet en andere waterplanten in de sawa' zullen worden geplant. "De universiteiten van Nijmegen en Utrecht gaan hier precies volgen of en hoe zich nieuw veen vormt", verduidelijkt fotografe Vergouwe. "Je moet bedenken dat dit gebied tot in de puntjes beheerd en beheerst zal moeten worden. Die wilgentenen die je daar spontaan ziet opkomen aan de waterkant, die zullen eruit moeten. Je kunt natuurlijk niet hebben dat boomwortels in een vroeg stadium de beschermende folielaag kapot maken."

Voor Vergouwe is de Volgermeer uiteindelijk synoniem geworden met veerkracht van de natuur. "Het was een veenplas - die ten onrechte polder werd genoemd - het werd een vuilstort vol fruit- en andere bomen en het wordt uiteindelijk, met hulp van ingenieurs, weer veen. Het is dat we dit boek wilden maken voor de officiële oplevering. Maar eigenlijk breekt nu een minstens zo spannende tijd aan. Hoe gaat de natuur dit kale terrein in bezit nemen?"

Een smal 'rolstoelpad' leidt naar de ingang van het terrein. "Met deze breedte zal het wel een eenrichtingrolstoelpad worden", grapt Vergouwe. "Het wordt uiteindelijk een vrij toegankelijk recreatieterrein. Dat is ook wel weer mooi Hollands. Er was hier op een gegeven moment een Chinese delegatie op bezoek. Die vroeg zich af hoe Amsterdam de investeringen voor deze operatie ging terugverdienen. Dat de gemeente geen kaartjes ging verkopen aan de ingang, dat ging er bij hen niet in."

Het boek De herschepping van de Volgermeer is verkrijgbaar via De Vrije Uitgevers, € 29.50, ISBN 9081589032.

Een fototentoonstelling met dezelfde titel is van 14 juli t/m 28 augustus te zien in het Stadsarchief in Amsterdam.

Een bizarre gifcocktail
Tussen het Amsterdamse huisvuil is een bizarre cocktail van gif en andere ongerechtigheden terecht gekomen.

Naast gif van bestrijdingsmiddelen en medicijnenfabrikant Philps Duphar zat daar ook het nodige ziekenhuisafval bij. Vissers zagen het gewoon drijven, schrijft Van Rossum:

'Ik heb de politie wel eens gebeld voor ziekenhuisafval. Maar de politie zei: "Wat moeten wij daarmee?" Dus ik zeg: gewoon teruggooien dan maar? Ja, dat moest ik maar doen, zeiden ze. Er werd ook 's nachts afval gedumpt van de Zaanse munitiefabriek. Dan moest de brugwachter wakker blijven, om de brug in de provinciale weg op te halen. Er is hier mosterdgas gedumpt, hoor.' (uit: 'De herschepping van de Volgermeer')

Boeren uit de buurt deden ook hun voordeel met de rommel van de stort, vertelde melkveehouder Guus Schotanus aan Van Rossum:

'Ik hoefde nooit voeremmers voor de kalveren te kopen, had ik een emmer nodig , dan ging ik even de stort op. En statiegeldflessen, die heb ik met mijn jongens met honderden tegelijk weggehaald. Sommige weken verdiende ik meer dan honderd gulden aan statiegeld.' Maar uiteindelijk is de stort Schotanus fataal geworden. Hij moest zijn boerderij uit, want zijn erf lag binnen het gebied dat moest worden afgesloten. 'Ik had die troep in de melk die wij dagelijks dronken, op zijn minst twintig jaar lang. De toxicoloog die de stoffen onderzocht, heeft tegen mijn vrouw en mij gezegd: "Als je de eerste tien jaar nergens last van krijgt, heb je het ergste gehad."

Zoals bij elke milieuramp is achteraf niet onomstotelijk vast te stellen hoeveel schade mens, dier en natuur hebben geleden van de ongebreidelde dumping van industrieel afval. Maar het zo goed als uitgesloten dat de Volgermeer geen slachtoffers heeft gemaakt.

(uit: 'De herschepping van de Volgermeer')

Wegzakkend zand
Zeker vergeleken bij andere grote infrastructurele werken zijn de budgetten voor de verpakking van de Volgermeer nauwelijks overschreden. De belangrijkste tegenvaller was de hoeveelheid zand. In totaal werd 50 procent meer zand gebruikt dan geraamd. "Dat komt vooral door de slappe bodem", vertelt Van Rossum. "Het zand zakte veel sneller weg in het veen dan de ingenieurs hadden berekend. Een van de dingen waar ze de komende jaren ook goed op zullen blijven letten, is of het veen onder de folie niet wordt weggedrukt onder het gewicht van de nieuwe natuur erbovenop. Dan zou je alsnog gif in de omgeving kunnen krijgen. De sawa's mogen ook alleen maar worden gevuld met regenwater. Er mag geen water uit de omliggende sloten worden gehaald en er mag natuurlijk al helemaal geen uitwisseling zijn met grondwater onder de folielaag." In totaal 350 peilbuizen rond het gebied houden een vinger aan de pols.

De vervuiler betaalt niet
De sanering, of beter gezegd, de verpakking van de Volgermeerpolder begon in 2003 met het rooien van 26.000 bomen. In 2006 begon het eigenlijke afdekken van het gif met in totaal drie miljoen kuub zand en klei, onder andere uit het project van de Noord-Zuid metrolijn. De totale kosten van het project worden uiteindelijk geraamd op 99 miljoen euro. Omdat de Gemeente Amsterdam de stort door onder andere Philips Duphar oogluikend heeft toegestaan, heeft de vervuiler niet meebetaald aan de operatie. Een eis van de Staat dat Duphar de miljoenen voor de sanering zou moeten betalen werd in 1994 door de Hoge Raad afgewezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden