Review

Een bak voer voor psychologen

Jeffrey Masson was het even zat om als psychoanalyticus met al die moeilijke mensen om te gaan. Dieren, met pure emoties, trokken zijn aandacht. Een hond toont wat hij voelt, altijd. Een zoektocht van een verdwaalde Freud naar de belevingswereld van het dier.

We hangen over het hek bij het ijsberenverblijf in Artis. De grootste van de twee ijsberen draait in het water diezelfde rondjes als vanochtend, gisteren, vorige maand, vorig jaar en het jaar daarvoor. ,,Dieren bouwen geen dierentuinen voor hun vermaak. Er is ook geen enkel dier dat een huisdier houdt. Alleen wij doen dat'', zegt Jeffrey Masson. Hij schreef 'Dogs never lie about love', dat onder de iets minder sentimentele titel 'Honden houden van mensen. Over het gevoelsleven van honden', in Nederlandse vertaling verschijnt. Over het gevoelsleven van wilde dieren schreef Masson eerder, samen met journaliste Susan McCarthy, 'Wanneer olifanten huilen'.

Ook dieren kunnen boos zijn, verlegen, blij, kunnen zich vervelen, verdriet hebben of spijt, bang zijn of geschrokken, betoogt Masson. Net als mensen, en meer dan ethologen als Nobelprijswinnaar Niko Tinbergen willen toegeven, zegt de ex-docent Sanskriet, ex-psychoanalyticus en ex-directeur van het Freud-archief. Dat Masson iets van de ménsenziel weet mogen we aannemen, maar is iedere professional op dat gebied vanzelf een goede amateur als het om dierenemoties gaat?

,,Om het gevoelsleven van een hond te leren kennen moet je met honden leven. Het is niet alleen onnodig om ze in een laboratorium gek te maken van eenzaamheid, het is ook wreed. Als je als wetenschapper weet dat honden dezelfde gevoelens hebben als mensen, doe je dat soort experimenten niet meer. Maar wetenschappers willen er al honderdtwintig jaar niet aan dat we emotioneel gezien niet zoveel verschillen met een koe, een gans of een hond. Schuldgevoel houdt hen tegen. Want dan moeten ze tot zich door laten dringen wat ze de dieren tijdens die proeven hebben aangedaan.''

Masson sluit zijn hondenboek af met een literatuurlijst van vijftien dichtbedrukte pagina's. De naam Niko Tinbergen komt daarop niet voor. Wel Darwin, die honderdtwintig jaar geleden zijn 'The expression of the emotions in man and animal' schreef. Het was zijn enige boek dat niet serieus werd genomen, al beleeft het een kleine rehabilitatie. Vorige maand kwam het in Nederlandse vertaling uit.

,,Darwin gaat er vanuit dat dieren en mensen dezelfde gezichtsuitdrukkingen hebben als het gaat om de zes basisemoties: verdriet, vreugde, boosheid, walging, angst en verbazing. In mijn boek heb ik het over de binnenkant, over het voelen. Ik wilde dat graag uitwerken voor éen dier, in dit geval de hond.''

Voor dit boek schafte Masson drie honden aan. Bij het blindegeleidenhondeninstituut haalde hij de wegens te grote zachtheid afgekeurde Sasha, een Duitse herder. Uit het asiel komen Rani, een halve labrador, en Sima, een kruising tussen een golden retriever en een sheltie. Omdat Masson geïnteresseerd is in de reactie van de ene diersoort op de andere deed hij er nog twee katten bij. De honden zijn de hoofdpersonen. De katten zijn bijzaak. Ze mogen alleen meedoen om de emoties van de honden te verduidelijken.

We laten de ijsbeer verder zijn rondjes zwemmen en gaan naar de warmte van de plantenkas. Masson bewondert de lelies in de vijver. ,,Dit is beter. Hier is niet die sfeer van onderdrukking. Deze planten worden tenminste niet gemarteld, zoals de hyena's die we net zagen in dat kale hok waar de mannetjes en de vrouwtjes gescheiden waren. Zo maak je dieren gek.'' Ja, dat zegt hij wel, maar wie weet zijn deze cactus en die varen net zo goed verlegen of boos en zijn wij alleen niet in staat om dat op te merken. Planten hebben geen pootjes. Al zouden ze willen, ze kunnen niet weglopen en met een bezoeker mee de deur uit glippen. ,,Ja, dat is zo. Planten staan wel erg ver van ons af. Misschien zien we het daarom niet. Maar als iemand een boek zou schrijven over het gevoelsleven van planten en hoe dat op ons gevoelsleven lijkt dan zou ik wel zeggen: die is gek.''

Sommigen zeggen dat ook over Masson. Dat zou misschien terecht zijn als hij zijn uitspraken met grote stelligheid zou doen. Maar hij realiseert zich zijn beperkingen. Hij weet dat hij niet anders dan met mensenblik naar een hond kan kijken en afgaan op wat hij herkent. Hij realiseert zich dat hij zijn drie honden alleen begrijpt voor zover ze op hem lijken. Alles wat honden hebben en wat ver van de mens afstaat begrijpen we niet of we merken het niet op. Hoe komt het dat een hond weet dat zijn baas eraan komt, al is dat op een andere tijd dan anders?

Hoe kan het dat een hond soms lijkt te weten wat de baas denkt? We kunnen niet anders dan met mensenogen kijken naar een dier en in dat dier mensendingen herkennen. Zo denkt Masson dat Sasha, de Duitse herder, zich schaamt als ze iets gedaan heeft dat hij niet wil, zoals achter andere honden aan rennen.

,,Daarna legt ze haar oren plat naar achteren, draaft naar me toe en buigt haar kop om me weer gunstig te stemmen. Als ik haar verontschuldigingen aanvaard, is ze blij, maar als ik dat niet doe, als ik boos blijf, kijkt ze schaapachtig en beschaamd'', schrijft hij.

,,Je moet met honden optrekken om hun emoties te zien. En je moet deze ook willen zien.''

Op zoek naar de emoties van dieren ging Masson eerst naar de wilde dieren, zoals olifanten. Hoe minder invloed van de menselijke beschaving, hoe puurder de emotie zou zijn, dacht hij. Masson had even genoeg van mensen. Na zijn baan als docent Sanskriet was hij psychotherapeut geworden en daarna directeur van het Freud Archief. Masson publiceerde archiefstukken waaruit bleek dat Freud onder druk van zijn vakgenoten zijn mening had herzien. Schreef Freud eerst dat vrouwen die hij onder behandeling had door ervaringen van seksueel misbruik zo traumatisch geworden waren, later schreef hij dat de vrouwen zich het misbruik maar verbeeld hadden. Een beter onderwerp om Freud van zijn voetstuk te laten vallen was er op dat moment niet te bedenken. Met deze publicatie verspeelde Masson zijn baan. Hij kreeg er schoon genoeg van om psychoanalyticus te zijn en met moeilijke mensen om te gaan. Wilde dieren, met pure emoties, leken hem prettiger.

De belevingswereld van het wilde dier bleek voor een mens toch moeilijk te doorgronden en zo kwam Masson bij de gedomesticeerde dieren terecht.

Masson houdt van honden. Honden hebben geen psychotherapie nodig om gelukkig te zijn. Dagelijkse wandelingen en een bak vol voer is genoeg. Masson houdt van honden omdat hij nooit hoeft te raden naar hun emoties. Een hond toont wat hij voelt, altijd. Anders dan een mens zal een hond je nooit eerst vriendelijk toelachen om je vervolgens van achteren aan te vallen, of afstandelijk met je omgaan terwijl hij eigenlijk dol op je is. Honden verbergen hun gevoelens niet, manipuleren niet, liegen niet.

Honden kunnen wel doen alsof, maar dat is toch wat anders. In zijn boek citeert Masson het verhaal, uit de tijd van Darwin, van de terriër die doet alsof hij een vlieg vangt, om niet af te gaan in de ogen van de toekijkende mens. Soms doen honden alsof ze het bot niet zien dat een ander hond vlak bij zich heeft liggen.

,,Honden hebben onderling duidelijke regels. Ze hebben gevoel voor rechtvaardigheid. Hondse rechtvaardigheid, geen rechtvaardigheid in menselijke zin. Zo mag een hond nooit een bot afpakken dat een andere hond in de bek heeft. Zelfs een hond die laag in de rangorde staat hoeft dat bot niet af te dragen aan een hogere hond. Maar zodra het bot uit de bek is, mag iedere hond het bot pakken. In die zin hebben honden wel een rechtvaardigheidsgevoel.''

Masson vertelt in zijn boek het verhaal dat hij kent uit weer een ander boek, van een hond die ook gevoel voor rechtvaardigheid in menselijke verhoudingen blijkt te hebben. Het gaat om politiehond Fritz, een Dobermann, die ziet dat zijn baas zonder reden een jonge zwarte vrouw aftuigt. Prompt valt de hond zijn baas aan.

Bestaan er honden die tegen racisme zijn? Masson begint over het concentratiekamp, noemt de honden die hun SS-bazen gehoorzaamden en braaf op commando joden beten. ,,Er bestaan geen antisemitische honden'', zegt Masson. ,,Ze waren gewoon gehoorzaam. En dat ze alleen joden beten is een fabeltje. Al hebben sommige honden wel hun voorkeuren.''

Honden kennen geen ideologie, in ieder geval niet op een manier die wij herkennen. In zijn boek over olifanten stelde Masson zich de vraag of honden misschien religieus zijn. Hij citeert de Brit Louis Robinson, die in 1897 schreef dat de mens voor de hond als een god is. Robinson trok de parallel strak door. Als de mens voor de hond is, wat God voor de mens is, dan ziet de hond de mens als een superhond.

We praten erover door bij het hok van een eenzame zwarte beer. Is de hond die een mens bijt dan een atheïst, of een soort Nietzsche onder de honden?

Masson ziet de verhouding tussen hond en mens eerder als die tussen kind en ouder. Hij is de baas van zijn drie honden, hij bepaalt de regels. Maar vooral zorgt hij er voor dat ze gelukkig zijn. ,,Ik laat ze heel vaak uit. Ik laat ze lange stukken rennen.''

Masson zegt dat hij geen gevoel van macht over zijn honden wil hebben. ,,Ik denk dat ik daarom ook geen paardenmens ben. Het heeft te maken met het rijden op een paard. Je bent dan echt de baas over een paard, heer en meester. Dat trekt me niet.'' Maar staan paarden niet net zo dicht bij mensen als honden, emotioneel gezien? Net als honden laten ze emoties met hun oren zien. ,,Het schijnt, maar ik versta de paardentaal niet. Dan zeggen mensen: pas op, hij gaat slaan, maar ik zie het nooit bij paarden. Paarden zijn niet zo sociaal als honden of wolven, die moeten samenwerken om een prooi te vangen. Paarden grazen samen en dat is alles.''

Als we langs de lama's lopen wordt Masson enthousiast. ,,Kijk eens wat een mooie lama. Ze zien er zo lief uit, hun ogen zijn zo zacht. Ze zien eruit of ze nooit iemand kwaad doen. En dat doen ze ook niet.''

Lama's vinden het volgens Masson niet erg om in een dierentuin aangegaapt te worden. Over het verblijf van de wolven is hij minder enthousiast. ,,Kijk toch eens, de wolven kunnen zich nergens verstoppen. En ze zijn zo verlegen. Ze kunnen er helemaal niet tegen om bekeken te worden.''

Wolven lijken veel op honden. Met een enkel klein verschil. Ze zijn veel verlegener. En ze worden nooit zindelijk. Een wolf zal altijd op de vloerbedekking blijven poepen. Masson kent mensen die een wolf als huisdier hebben. Of hadden. ,,Het lukt niet. Ze zijn niet te vertrouwen. Soms vallen ze zomaar aan.''

Langs de olifanten lopen we terug. De beesten hangen wat bij de deur naar het nachthok. Een geeft een harde bonk met zijn tand tegen de stalen deur. Volgens Masson willen ze naar binnen.

De vrouwtjesolifant laat vanonder haar staart grote hompen vallen. Het mannetje achter haar doopt verveeld zijn slurf in haar opening. Ze zakt even door haar achterpoten. ,,Hij proeft of ze bereid is. Dat gaat door, ook in gevangenschap.'' Maar verder dan snuffelen zal het volgens Masson in zo'n kaal hok als dit niet komen. ,,Je kunt het geluk van dieren afmeten aan het gegeven of ze paren en baren. Eten doen ze toch wel, ook als ze gek zijn.''

We lopen langs de Andestoepoes, een soort kleine herten. Ze wapperen met hun oren en hun staarten. ,,Dit is neurotisch gedrag. Omdat er geen vijand is, geen gevaar. Dieren als deze zijn erop gebouwd om alert te zijn op roofdieren. Gevaar hoort bij hun leven. Als dat er niet is, worden ze ongelukkig, zenuwachtig. De mens heeft het gevaar uit hun leven gehaald, maar daar is hun leven niet beter op geworden. Ze kunnen niet doen waar ze voor gemaakt zijn: het gevaar ontvluchten.''

Door naar dieren te kijken komt de mens iets meer over het dier te weten, maar vooral meer over zichzelf. Dat is voor het dier anders, denkt Masson. Zijn honden staren hem soms aan, of kijken onderzoekend naar hem, alert. ,,Ik denk niet dat ze dat doen om meer over zichzelf te weten te komen. Ze willen alleen van mij iets weten. Ik heb wel een vermoeden wat, maar helemaal zeker ben ik daar niet van.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden