Een avontuur met Giorgio Agamben als gids

Giorgio Agamben: 'Avontuur.' Uitgeverij Sjibbolet; 64 pagina's; euro 11,95. ***

undefined

De auteur

Filosoof Giorgio Agamben (Rome, 1942), een voormalige leerling van Heidegger, brak in 1995 wereldwijd door met het boek 'Homo sacer'. Hierin deconstrueerde hij de moderne democratische rechtsorde, die hele groepen mensen - van comapatiënten tot asielzoekers - 'buiten de wet' plaatst. Agambens politiek-filosofische werk is verreweg het bekendst, maar ongeveer een derde van zijn boeken gaat over literatuur. Ook dit essay.

undefined

Onderwerp van dit boek

Door de eeuwen heen speelt het concept 'avontuur' een grote rol in de poëtica van schrijvers en dichters. Etymologisch gezien draagt het woord zowel de betekenissen 'toeval' als 'noodzaak' in zich. 'Avontuur' verwijst dus zowel naar een onverwachte gebeurtenis, als naar een keten van feiten die zich onvermijdelijk moet voltrekken.

Hieruit leidt Agamben af dat mensen zowel een actieve als een passieve rol in het 'avontuur' van het leven spelen: we combineren eigen, unieke capaciteiten met onderwerping aan het lot. We veroveren dat waar we op uit zijn, en tegelijkertijd laten we ons 'dragen' door lot en toeval.

Waar zie je die verbintenis van de tegenpolen verovering en onderwerping nog meer? Juist, in de liefde. In de middeleeuwse ridderromans van Chrétien de Troyes gaat de held het avontuur aan om zijn dapperheid te testen, met onvermijdelijk een schone jonkvrouw als inzet. Eros en avontuur zijn in de ridderroman met elkaar vervlochten, 'niet doordat de liefde zin en legitimiteit geeft aan het avontuur, maar juist doordat het leven alleen in de vorm van een avontuur de liefde waarlijk kan ontmoeten'.

In het genre van de ridderroman vervaagt volgens Agamben bovendien het onderscheid tussen een reële gebeurtenis en de beschrijving van die gebeurtenis. Gebeurtenis en verhaal versmelten met elkaar, het avontuur van de ridder is ook het avontuur van de schrijver. Volgens filosoof Oskar Becker is de kunstenaar daarom de natuurlijke opvolger van de held uit de ridderromans, iemand die zich laat 'dragen' door het avontuur - in dit geval richting de voltooiing van een kunstwerk.

undefined

Opvallende passage

Agamben legt het voorgaande nog één keer uit: het beleefde avontuur en het beschreven avontuur zijn geen gescheiden zaken, 'waarbij dat tweede waar is als het nauwgezet het eerste reproduceert en onwaar als het dat niet doet. Avontuur en waarheid kunnen we niet uit elkaar houden, want de waarheid gebeurt en het avontuur is niet anders dan het gebeuren van de waarheid.'

undefined

Reden om dit boek niet te lezen

'Avontuur' telt slechts 64 pagina's, maar het mag duidelijk zijn dat het geen eenvoudige kost is. Een beetje voorkennis van bijvoorbeeld Dante en Goethe is geen overbodige luxe. Misschien hecht u wel meer aan de urgentie van Agambens politiek-filosofische werk, waar dit essay opvallend mild bij afsteekt.

undefined

Reden om dit boek wel te lezen

Maar is 'Avontuur' daarmee een apolitiek werk? Als iemand er op hamert dat politiek en recht in taal worden geconstrueerd, dan is het Agamben wel. En vanuit die logica is het dus noodzakelijk om voortdurend de taal uit elkaar te rafelen, vooral als het gaat om afgekloven en vaak verdraaide begrippen als 'avontuur'. Zonder een goed begrip van concepten uit het verleden, kan je ook het heden onmogelijk begrijpen - dat is een van de speerpunten van Agambens filosofische project. Maar wat die concepten uit de middeleeuwse ridderroman ons nu precies leren over verwikkelingen in de hedendaagse wereld, zegt de filosoof er dit keer niet bij. Dat mag de lezer zelf verzinnen.

Agamben zet niet in het eerste hoofdstuk helder uiteen welke zaken hij gaat behandelen, hij verklapt niet van tevoren waar de reis naartoe gaat. De lezer moet bereid zijn om op gids Agamben te vertrouwen, maar ook op eigen kennis en inzicht. Verovering en onderwerping dus - vorm en inhoud van dit boekje vallen op bevredigende wijze samen. Toch voelt het ontbreken van een directe link met het heden als een gemis; 'Avontuur' blijft een voetnoot bij Agambens eerdere werk, een nagedachte die nog bij een spraakmakende denker in de pen zat.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden