Review

Een argwanende toehoorder

Hij schrijft geen bestsellers die elke Nederlander in zijn boekenkast heeft staan. De werkwijze van Henk Romijn Meijer klinkt ook weinig spectaculair:,,Zet mensen bij elkaar en laat ze praten.'' Maar hun ingehouden emotie en superieure psychologie maken deze verhalen volgens T.van Deel tot het mooiste wat je kunt lezen.

Vorig jaar verscheen de tiende verhalenbundel van Henk Romijn Meijer, toepasselijk getiteld 'Op oude voet'. Daarmee besluit nu het volumineuze boek met 'Alle verhalen tot nu toe', een eerbetoon aan vijftig jaar schrijverschap dat zijn weerga niet kent. In 1954 begon het met de toekenning van de Reina Prinsen Geerligs-prijs voor de verhalenbundel 'Consternatie'. Deze debuutprijs was eerder al aan Reve voor 'De avonden', aan Mulisch voor 'Archibald Strohalm' en aan Campert voor 'Berchtesgaden' gegeven. Geen slechte voorgangers.

In 1956 verscheen 'Consternatie' in druk en het duurde daarna geruime tijd voordat Romijn Meijer met nieuw werk kwam: de muziekroman 'Het kwartet' in 1960 en de verhalenbundel 'Onder schoolkinderen' in 1963. Die laatste bestond al geheel uit het soort verhalen waar deze schrijver het patent op heeft, verhalen namelijk die niet beschrijven, maar laten praten. Het gaat niet om de handelingen, de verrichtingen van de personages, maar om wat je de taalhandelingen van de karakters zou kunnen noemen. Het verhaal zit hem in wat de mensen zeggen en in hoe ze het zeggen.

Deze enigszins toneelmatige verhaalopvatting is Romijn Meijer altijd trouw gebleven. Zet mensen in een verhaal bij elkaar en laat ze praten. Romijn Meijer is wat het gesproken woord betreft een bijzonder gevoelig en ook argwanend toehoorder. Zijn belangstelling gaat uit naar de achterliggende motieven die mensen drijven wanneer ze in ruzie hebben. De woorden die ze uitspreken, de zinnen die ze, vaak half en gebrekkig, formuleringen verbergen iets. Het gaat hem uiteindelijk om dat wat niet wordt uitgesproken.

Niet iedereen heeft onverdeeld gunstig geoordeeld over dit soort verhalen, waarin de taalhandeling overheerst. Naar aanleiding van opmerkingen van critici over het verhaal 'Dubbel bier' uit de bundel 'Duivels oorkussen' heeft Romijn Meijer eens een 'Pro domo' geschreven. Hij schrijft: ,,Natuurlijk gaat het verhaal over een conflict tussen twee academici op een avond voor studenten: zo ver heeft zelfs de dofste lezer het kunnen brengen, neem ik aan. Te oordelen naar de heftigheid waarmee de strijd geleverd wordt en allerlei onbenullige details worden opgehaald, komt de ruzie na een lange vriendschap en heeft hij een lange incubatieperiode doorgemaakt. En dit conflict is, aan het eind van het verhaal, niet opgelost. Voor conflicten, meer dan incidentele ruzies tussen mensen, bestaan namelijk geen oplossingen. Schijnoplossingen, vreedzaam zelfbedrog, vergulden de bittere pil. Men kan, in bepaalde situaties waarin de tegenstelling meedogenloos wordt vergroot, het bestaan van een conflict ontdekken, meer niet.''

Welnu, dat doet Romijn Meijer minutieus door de twee mannen met elkaar te laten praten, of liever: tegen elkaar te laten praten, waardoor ze gaandeweg de diepere gronden van hun nooit meer weg te denken conflict blootleggen. De psychologie van de dialoogvoering is grandioos, maar nog helemaal niet eenvoudig te analyseren, want zeer ingewikkeld en vaak ook onbepaald en vaag. Mensen kletsen maar wat, al heeft elke uitlating natuurlijk een of andere bedoeling, al was het alleen maar om het gesprek gaande te houden.

In Romijn Meijers verhalen worden gesprekken gevoerd die, in overdrachtelijke zin, meent Romijn Meijer, 'een strijd op leven en dood' zijn. Wie zijn eigen werk zo bekijkt is ervan overtuigd dat bij alle realisme (hem is zelfs wel naturalisme verweten, die sombere, gepredestineerde variant van het realisme) het verhaal uitdrukking moet zijn van iets dieperliggends, van datgene wat mensen beweegt in hun onderlinge betrekkingen. Zijn verhalen zijn studies van het intermenselijk verkeer.

In een aantal gevallen zijn de verhalenbundels samenhangend ingericht. In 'Onder schoolkinderen' is het de wereld van een school in Melbourne, Australië, waarin door middel van gesprekken tussen leerlingen, leraren en andere betrokkenen het Meijerse beeld van de menselijke omgang ontstaat. Ruzie en haat zijn niet van de lucht. Maar eigenlijk komen alle gemoedsbewegingen wel aan de orde, want zo'n schoolgemeenschap is, net als het Bureau van Voskuil, toch een samenvatting van het maatschappelijk leven. En overal is het een leeuwenkuil.

Ook het dorp in de Dordogne, waarin de korte verhalen van 'Bon voyage, Napoléon' spelen, is een weliswaar afgebakende ruimte met een betrekkelijk beperkt aantal personages, maar het wil ook weer de afspiegeling zijn van het gehele leven. Misschien is, achteraf, deze bundel met dorpsschetsen wel Romijn Meijers mooiste: ik was tenminste erg blij toen ik in het vorig jaar verschenen en nu ook in deze verzamelbundel opgenomen 'Op oude voet' weer honderd bladzijden aantrof die handelen over de dorpsbewoners en hun relatie met de Nederlandse inwoners. Al eerder speelde er de novelle 'De Amerikaantjes', een satirisch getoonzet verhaal over de teloorgang van een vriendschap. ,,Waarom vertellen we dit allemaal zo uitvoerig?'' vragen de vertellers (het is een echtpaar) zich af. ,,Dat het als voorbeeld kan dienen, misschien, een voorbeeld van hoe het leven verloopt.''

In zijn algemeenheid zit dit achter al het proza van Romijn Meijer. In de bundel 'De prijs per vel' is het de wereld van een schrijver die centraal staat in elk verhaal. Dat levert dus, vaak hilarische, confrontaties op met de uitgevers, de lezers en de critici. Elders in de verzamelbundel spelen verhalen in de Verenigde Staten, wat weer andersoortige scenes oplevert, of het milieu van jazzmusici.

Als je de gehele bundel van liefst elfhonderd bladzijden overziet, kom je tot de conclusie dat Romijn Meijer, zij het natuurlijk in verbeelde en gestileerde vorm een soort van levensgeschiedenis heeft geschreven. Te beginnen met 'Consternatie', waarin onder meer enkele oorlogs- en bevrijdingsherinneringen zijn te lezen, doorloopt 'Alle verhalen tot dusver' het leven van de schrijver, niet geheel parallel, soms in de terugblik, maar altijd onmiskenbaar. In 'Op oude voet' zijn we in de tegenwoordige tijd beland.

Het laatste verhaal van die laatste bundel toont een Romijn Meijer van zijn menselijkste kant. Hij heeft in 2000 een Canadese oud-strijder te logeren, die met vele anderen zijn laatste viering van de bevrijding zal meemaken. Het is een roerend verhaal, de omgang met 'Ralph'. Als hij teruggaat naar Canada eindigt het verhaal als volgt: ,,We zouden hem niet meer zien - zijn verdrietige gezicht niet, zijn decoraties, zijn baret. We zouden zijn verdrietige stem niet meer horen. Nog even en dan zouden zijn gruwelijke herinneringen samen met hem verdwijnen. Hij had de bevrijding weer levend gemaakt [...].''

De ingehouden emotie van Henk Romijn Meijer is het mooiste wat je kunt lezen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden