Een Argentijn kan niet zonder ruimte

Nu Willem-Alexander gaat trouwen met Máxima moet niet alleen een geografische, maar ook een culturele afstand worden overbrugd. Is Nederland wel berekend op de furie van een Argentijnse die haar tango danst in de gangen van paleis Noordeinde? Een zoektocht naar de Argentijnse identiteit.

Een paar weken geleden werden in het zuiden van Argentinië de resten aangetroffen van een dino saurus. Het was niet zomaar een beest. Het bleek een titanosaurus van het grote soort, de grootste dinosaurus ter wereld, 87 miljoen jaar oud en bovendien het meest complete skelet dat ooit was gevonden. De Argentijnen zelf waren nauwelijks verbaasd. Ze zijn gewend aan de overtreffende trap. De biefstukken zijn de dikste, de Ave nida 9 de Julio in Buenos Aires is de breedste, Maradona en Boca Juniors zijn de grootste en de Argentijnen zelf tot slot, dat zijn de besten van Latijns-Amerika. Dat ook de grootste dinosaurus uit Argentinië zou komen, lag in de lijn der verwachtingen. Argentinië is nu eenmaal diferente.

Socioloog Juan Carlos Torre barst in lachen uit als hij hoort van de zoektocht naar de Argentijn. ,,Niets waar wij Argentijnen liever over praten dan over onszelf.'' Toch blijkt het definiëren van de Argentijnse identiteit nog een ingewikkelde zaak. ,,Wij kunnen uren en uren met elkaar praten met als enig doel onszelf te leren kennen'', zegt Torre.

De Argentijn blijkt een gecompliceerd mens. Voortdurend piekert hij over zijn bestaan. Psychoanalytici maken er overuren. ,,De Argentijn zoekt zichzelf en verlangt naar intimiteit, betekenisvolle relaties en echte vriendschap'', zegt Torre. Wie je er ook op aanspreekt, er komt een complete filosofie uit over de zin van het Argentijn-zijn, maar na drie glazen raken de eigen theorieën zo in elkaar verstrikt dat niemand het meer begrijpt.

Dat diferente, daar is eigenlijk ook de rest van Latijns-Amerika het wel mee eens, zij het op een andere manier. Argentijnen worden door hun buren beschouwd als een volk zonder verleden, een samenraapsel uit alle hoeken van de wereld. ,,De Mexicanen komen van de Azteken, de Peruanen van de Inca's en de Argentijnen van een boot'', schrijft de Mexicaanse auteur Carlos Fuentes schertsend over dit land van emigranten.

Tot het eind van de achttiende eeuw was Buenos Aires niet meer dan een militaire buitenpost van de Spanjaarden, gelegen aan de moerassige monding van de Rio de la Plata. Pas toen de rest van het continent al eeuwen bestond werd Argentinië gekoloniseerd door voornamelijk Spanjaarden en Italianen.

Lange tijd was Argentinië synoniem voor succes en snelle rijkdom. Wie niets bezat, kon met hard werken in tien jaar tijd een huis kopen. Met miljoenen stroomden de migranten het land binnen en vestigden zich op de pampa's waar de indianen inmiddels waren verdreven en uitgemoord. Caudillos verrijkten zich op hun estancias aan de productie van scheepsladingen vlees voor Europa. Rijk worden was normaal. Met de opbrengsten werden paleizen uit de grond gestampt. Buenos Aires werd de poort tot de nieuwe wereld. Rond 1900 was Argentinië een van de rijkste landen ter wereld.

Door zijn Europese afkomst ziet de relatief blanke Argentijn zichzelf mijlenver verheven boven de Latijns-Amerikaanse halfbloed. Hier geen Indiaans fatalisme, geen manana maar westerse ambities. Argentijnse kinderen studeren in New York. Reisbureaus verdienen een lieve duit aan de vierde of vijfde generatie die in Asturias of Toscane op zoek gaat naar oude familietakken, ter bevestiging van de Europese en dus superieure oorsprong.

,,Waarom wil iedere Argentijn graag astronaut worden?", luidt een van de vele grappen die over het continent waaien. ,,Om te zien hoe de wereld er zonder hem uitziet'', luidt het antwoord. ,,Andere Latino's vinden ons arrogant, we hebben een zeer slechte reputatie'', weet ook Torre. ,,Maar intussen koesteren ze heimelijk ook bewondering voor ons.''

De zoektocht naar de Argentijnse identiteit heeft geleid tot een recordaantal zelfverklaarde schrijvers en dichters. Zoals ook Augusto Zorreguieta, achteroudoom van Máxima, die zich na een lang werkzaam leven als hydraulisch technicus op zijn oude dag opwierp als familiehistoricus en verdienstelijk vrijetijdsdichter. ,,Vanaf mijn wolk daal ik af - en neem in mijn armen - het kind dat speelt aan de zeekant'', dichtte hij tien jaar geleden met vooruitziende blik. Op de omslag van zijn bundel 'Tegendraadse Gedachten' rent Don Quichot op een molen af, als een nieuwe schakel in de reconstructie van de Argentijnse identiteit: de wereldbestormer, alleen en onbegrepen tegenover de rest van de wereld. Tussen de benen van zijn paard Rocinante ligt de einder.

,,Die horizon, die heb ik pas na het reizen in andere landen ontdekt'', zegt socioloog Torre, zelf ook niet wars van overpeinzingen over het Argentijnse zijn. ,,Misschien moet je eerst weg zijn om je bewust te kunnen worden van deze ruimte.'' Toen hij jaren geleden na langdurig verblijf in Parijs terugkwam in Argentinië ging hij zijn familie opzoeken, 700 kilometer ten zuiden van Buenos Aires, zeven uur over de pampa. ,,Het gaf me een ongemakkelijk gevoel. Het eindeloze land werpt je terug op de vraag: Wie ben ik, wat zijn mijn wortels?''

De Argentijn lijkt op de zoektocht naar zichzelf te zijn verdwaald op de uitgestrekte leegte van de pampa, waar hij in zijn geïdealiseerde zelfbeeld al meer dan honderd jaar overheen zwerft. De gaucho, de Latijnse cowboy, is het Argentijnse archetype bij uitstek. Trouw aan zijn caudillo, de veeboer, trok hij in de negentiende eeuw over de vlakte, en in de eenentwintigste eeuw door de etalages van de ontelbare tweedehands boekwinkels langs de Avenida de Mayo, waar zijn leven wordt geromantiseerd in stapels prentenboeken en literatuur. Verweerd gezicht, slecht geschoren, met pofbroek te paard, norse blik op de einder. Maar een nobel mens met het hart op de goede plek en dolend in zijn zelfbedachte vrijheid.

Volgens essayist en filosoof Thomas Abrahams is de factor ruimte vele malen belangrijker geweest voor de vorming van de Argentijnse identiteit dan de factor tijd. De geschiedenis is er net begonnen, maar ruimte is er in overvloed. Geen bergen die het zicht belemmeren, platheid doorkliefd door een rechte weg. De koe bepaalt wat er groeit. ,,Deze geografie brengt ons op een afstand van de wereld van de techniek (...) en zijn verstikkende geschiedenis'', schrijft Abrahams in zijn boek 'Verhalen van het gedroomde Argentinië'. ,,Een Argentijn in Londen of Parijs mist de lucht, de uitgestrektheid, de enorme hoeveelheid aan licht en aan zon'', zegt Abrahams.

En een Argentijnse in Den Haag? Hoeveel ruimte biedt Nederland aan een vrouw van de horizon? Mag ze meer dan zwaaien naar het volk? De filosoof weet het niet. Een polder is geen pampa, al is hij plat en staan er molens, klaar voor bestorming door een dochter van Don Quichot. De polder, waar agenda's volstaan tot aan de volgende maand en werklust het ritme bepaalt, heeft met de pampa alleen de platheid gemeen.

Het bedijkte calvinisme kan nog een zware beproeving worden voor de katholieke rekbaarheid van iemand die vanaf 'haar wolk afdaalt naar haar kind aan de zeekant', naar een land waar de ruimte niet oneindig aanwezig is, maar juist oneindig schaars. Hoeveel strekkende meters heb je eigenlijk nodig voor het dansen van een tango? Zijn de gangen van Noordeinde wel berekend op de gestrekte uithaal van een Argentijns vrouwenbeen? En hoe strookt Beatrix' afgemeten gemoed met de tegendraadse klanken van de bandoneon?

,,Ook Argentinië is kleiner geworden'', antwoordt Abrahams bemoedigend. Begin jaren tachtig bleek plotseling dat een groot deel van de bevolking arm was. De arrogante droom van succes en grootsheid viel in duigen door hyperinflatie en economische malaise. Argentinië kijkt in de spiegel en ziet met verbijstering een gewoon Latijns-Amerikaans land staan. Presidenten als Carlos Menem en Fernando de la R£a hebben niks kunnen doen tegen het einde van de eerste-wereld-ambitie en het begin van een nieuwe identiteitscrisis.

,,Argentinië is jong, maar heeft minder toekomst dan het oude Nederland'', zegt de schrijver. Dus zoekt de Argentijn maar houvast in zijn korte verleden. Eva Perón en Maradona worden vereerd als nationale heiligen. Superioriteitsgevoel wordt nog slechts geput uit het delirium van de wereldbeker. De oude stad wordt opgeknapt en de tango beleeft een ware revival. In de straten van het oude San Telmo maakt asfalt weer plaats voor ronde keien waarover op regenachtige avonden weer de melancholieke geluidsslierten slepen van vergeten gewaande liefdes.

,,Dit land brengt mensen voort met hoge verwachtingen maar is niet meer in staat die te verwezenlijken'', zegt socioloog Torre. Wie jong is en weg kan, gaat weg. Rijen dik staan ze bij de ambassades van Spanje en Amerika. Torre ziet het als een vervolg op de inmiddels bekende, altijddurende zoektocht. Opnieuw wordt de tijd overwonnen door een vlucht in de ruimte. Deze keer niet naar Argentinië toe, maar eruit. ,,In zekere zin zijn we altijd het volk van die boot gebleven'', zegt hij bijna weemoedig. ,,Als het even kan gaan we naar Europa of Amerika waar we studeren, werken en ons geld verdienen''. En in een enkel geval een kroonprins trouwen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden