Een andere islam in de Egyptische literatuur

De Arabische revolutie mag veel ellende hebben gebracht, ze heeft wel literatuur opgeleverd die voorheen niet mogelijk was. Zo schreef de Egyptische auteur Ibrahim Isa een rebelse roman over de islam.

Je heet Hatim en je bent een gevierde Egyptische televisie-imam. Je verdient geld als water, zoals ook tv-dominees in de VS dat doen. En dan ontploft er die rare bom in je leven. De familie van dictator Hosni Mubarak neemt contact met je op. Een zwager van de machtige zoon van de president, een onstuimige twintiger, heeft zich laten dopen. Hij heeft zijn islamitische naam Hassan ingeruild voor het christelijke Boetros (Petrus). Om zijn hals hangt een kettinkje met een kruis, op zijn jack staat de tekst 'I love Jesus'.

Er dreigt een reusachtig schandaal als deze geloofsovergang bij het grote publiek bekend mocht worden. Ook het leven van de bekeerling zou dan gevaar lopen. Zijn vader is een zakenman met een economisch imperium dat hem even machtig maakt als de dictator zelf. Maar zijn tolerantie is nul. De geloofsovergang van zijn zoon en vooral geklets daarover zal hij opvatten als een besmetting van de familie-eer, die alleen met bloed kan worden gereinigd. Ook voor imam Hatim is het erop of eronder. Hij moet de jongeman terugwinnen voor de islam. Faalt hij, dan zullen de heersende machten hem verpulveren.

Hatim is de hoofdpersoon in de roman 'Mawlana' ('Eerwaarde') van de Egyptische schrijver Ibrahim Isa. De Arabische revolutie mag veel ellende hebben gebracht, ze heeft wel literatuur opgeleverd. In haar laatste boek bepleit Ayaan Hirsi Ali een hervorming in de islam. De bouwstenen van zo'n hervorming zijn nu al te vinden bij moderne Egyptische schrijvers en zeker in dit boek van Ibrahim Isa. Isa begon een paar jaar voor de revolutie van januari 2011 met Mawlana en voltooide het boek in 2012. In de aanloopperiode voor de omwenteling veroorloofden Egyptische schrijvers en journalisten zich al meer vrijheden dan voorheen. Ze noemden in hun bijtende kritiek man en paard, ook als dat paard Mubarak heette.

Vroegere romanschrijvers verpakten hun steken onder water in een soms prachtige dubbelzinnige vertelstijl. De grootmeester in die kunst was Naguib Mahfouz, die in 1989 de Nobelprijs voor literatuur kreeg. Ibrahim Isa behoort tot de nieuwe generatie. Eerder schreef hij een rebelse roman over Mubarak, die ermee begint dat de in 2011 afgezette president met een mes in zijn borst dood in zijn bed ligt. De veiligheidspolitie van Mubarak vond die fantasie te wild maar weigerde van Isa een martelaar maken. Onmiddellijk na verschijning kocht de dienst de hele oplage op ter vernietiging, maar Isa kreeg keurig zijn royalty's. Na de revolutie verscheen het geliquideerde boek alsnog.

Waarom ik?

'Mawlana' behandelt de rol van godsdienst in de Egyptische samenleving en de manier waarop de hogere machten ermee manipuleren en schipperen. Hatim is een atypische imam, waarschijnlijk de reden waarom de familie Mubarak hem wil inschakelen. Hij spreekt in sappige volkstaal en niet in het ontoegankelijke marmeren jargon van zijn collega's. Hij is geen fanaat, maar evenmin een hielenlikker van het regime. In beide gevallen zou hij kansloos zijn geweest bij de bekeerde Moebarakzwager.

Hatim geniet van zijn succes als tv-prediker, maar ervaart ook vervreemding. Hij is een cultfiguur, mensen drommen om hem heen als hij bij de studio uit zijn auto stapt. Met superieur gemak schudt hij in de uitzending anekdotes over de profeet uit zijn mouw, afgewisseld met hedendaagse grappen, als kijkers hem hun levensvragen voorleggen. Hij legt hun uit dat ze mogen twijfelen, zelfs aan de almacht van God, want dat deed de aartsvader Abraham ook, zo leert de Koran.

Maar niet alles is mooi. Hatim moet zich handhaven in een slangenkuil van concurrerende tv-predikers. Het vrolijke beeld dat de buitenwereld van hem heeft, strookt niet met de koude oorlog van zijn huwelijk. Zijn vrouw tart hem door make-up op te doen als ze boodschappen doet, terwijl ze hem thuis kwelt met een gezichtssluier. In bed gebeurt er niets meer. 'Waarom ik?' vraagt Hatim zich verongelijkt af als hij de opdracht krijgt om van Boetroes weer een Hassan te maken. Hebben zijn concurrenten hem deze kool gestoofd?

Hij worstelt met een ander probleem. Wat heeft die jongen fout gedaan?, vraagt hij zich af. Waarom breekt er paniek uit wanneer een moslim christen wordt en wordt er in het omgekeerde geval groot feest gevierd, vooral in de arme buitenwijken van Cairo? Zelfs straatboeven, die al Gods geboden aan hun laars lappen, dansen van oprechte vreugde als een christen moslim wordt. Hoe komt dat toch? Hij legt de kwestie voor aan een therapeut, die 'Boetroes Hassan' heeft behandeld. "Wat is het verschil tussen een Hassan die naar Mekka gaat of een Hassan die de mis opdraagt?" vraagt Hatim. "U maakt een grapje, eerwaarde?" reageert de therapeut onthutst. Hatim antwoordt: "Dezer dagen zijn mensen die een grap horen nog banger dan de verteller." Een toneelspeler legt hem uit hoe het zit: godsdienst is in Egypte als voetbal, je bent fanatiek voor de ene of de andere club, meer is het niet.

Tegen Boetroes Hassan zegt Hatim dat die niets van de islam begrijpt en nog minder van het christendom. Zijn stelling: Egyptenaren zijn zeer religieus maar kennen hun eigen godsdienst niet. Een bekeerling ruilt een godsdienst die hij niet kent in voor een andere godsdienst die hij nog slechter begrijpt. Tel uit je winst. En zijn die christenen nu zo geweldig, vraagt hij aan Boetroes Hassan. "Als priesters weten wie jij bent dan zullen ze je uitleggen dat er geen godsdienst zo goed is als de islam", zegt hij. Boetroes Hassan merkt snedig op dat juist dat kruiperige gedrag bewijst dat christenen worden onderdrukt in Egypte.

Corruptie

De ontmoetingen met Boetroes Hassan brengen Hatim dichter tot zijn eigen zelf, dat hij kwijtgeraakt is in zijn rol van bewierookte tv-imam. Hij concludeert dat hij, wil hij iets bereiken bij Boetroes Hassan, eerlijk moet zijn. Hij is daarmee in zijn universum ongeveer de enige oprechte persoon, al bedriegt hij wel zijn vrouw, die hem met gelijke munt terugbetaalt. Iedereen speelt dubbelspel vanuit verborgen agenda's, ook Boetroes Hassan trouwens.

De sponsor van Hatim is een verloederd sujet, dat het tv-programma financiert met zwart geld en in vrouwen handelt. De Koran heeft slavernij niet verboden, zo verdedigt hij zich. De veiligheidspolitie stuurt een toneelspeelster op Hatim af, vermomd als een schuchter meisje in nikaab, dat hem in bed verleidt tot gewaagde vrijzinnige uitspraken. Hij belandt in de cel, waar zijn cipiers hem diep vernederen. Een tijdje later buigen diezelfde kwelgeesten als knipmessen voor hem en is hij vrij. Waarom blijft onduidelijk, want de wegen van een dictatuur zijn onnavolgbaar.

Hatim ziet het rijke palet van corruptie scherp, maar zwijgt. Maar tegen Boetroes Hassan moet hij eerlijk zijn, en dat resulteert in de verdediging van een milde theologie. Volgens hem zijn ook atheïsten welkom in het paradijs. Hij grijpt terug op een rationele stroming binnen de islam die ruim duizend jaar geleden het onderspit dolf, volgens velen een fataal keerpunt. Op welk dood spoor de traditionele islam sindsdien is beland, laat Isa zien aan het eind van het boek, als hij een kerk in de lucht laat vliegen. Vooraanstaande imams, onder wie Hatim gaan op condoleancebezoek in de christelijke kathedraal in Cairo. Met moeite weerhoudt Hatim zijn collega's ervan de verzamelde christenen, die gek zijn van verdriet en koken van woede, te 'troosten' met holle vroomheden, verpakt in machteloos, vermolmd en beledigend preekjargon.

Vrije meningsuiting ligt nog altijd moeilijk in Egypte. Een jaar geleden werden 23 seculiere activisten gevangen gezet omdat ze in het openbaar demonstreerden. Deze vrouwen eisen hun vrijlating.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden