Een alledaagse situatie van redeloosheid

De denker van Rodin wankelt op zijn sokkel, na een halve eeuw van psychologische experimenten. Soms blijkt hij een emotioneel verdwaasde geest, die niet meer weet wat hij doet. Dat is hét moment om iets van hem gedaan te krijgen – een extra gulle gift bijvoorbeeld - vóór hij zich herpakt. Deel 5 van een serie over het ’flaterbrein’.

Ook wel eens hevig geschrokken omdat je je portemonnee mist, om hem een paar minuten later in een andere jaszak terug te vinden? Een slimme collectant zou u na de opluchting onmiddellijk zijn bus onder de neus moeten houden: grote kans op een overdreven gift.

Geen wonder, denkt de lekenpsycholoog, want je bent even heel goed gemutst en dan kan er wat af. Mensen kopen in zo’n verrukte stemming iets gemakkelijker een duur kostuum. Op dagen dat de zon schijnt schatten ze zichzelf ook gelukkiger in. Maar bij opluchting na schrik lijkt iets anders aan de hand: de geest raakt het spoor tijdelijk bijster, door wat sociaal psychologen wel emotioneel zigzaggen noemen.

Russische agenten zouden het hebben gebruikt om anticommunisten tot een bekentenis te dwingen. Tijdens het verhoor werd de verdachte aanvankelijk door een vreselijke beul bedreigd en met een sigarettenpeuk bewerkt, waarop de bruut werd weggeroepen. Zijn compagnon toonde zich daarna bezorgd, stelde de gevangene gerust, en kreeg er zomaar een bekentenis uit.

Waarom? Bij deze aanpak – de good cop/ bad cop-strategie – zwabbert iemand emotioneel op en neer. De Poolse psycholoog Dariusz Dolinski onderzocht dat afgelopen jaren met experimenten op straat. Hij liet proefpersonen op een gevaarlijk punt oversteken en blies, uit zicht, op een fluitje. Mensen schrokken en zochten naar een politieagent, maar zagen tot hun geruststelling niemand. Anderen vroeg hij te parkeren op een verboden plaats. Hij stopte een folder voor shampoo achter hun wisser: weer schrik, en dan „Gelukkig, reclame, geen bon!”.

Direct daarna verzochten (stiekeme) handlangers van Dolinski de gefopten om een gift of om een lange vragenlijst in te vullen. Daar waren ze opvallend toe bereid, vooral in vergelijking met proefpersonen die wel een echte parkeerbon kregen of een agent bespeurden.

Een meevaller maakt gul, denk je. Maar Dolinski draaide het emotionele gezwabber ook om: hij bezorgde mensen eerst een gelukje en daarna een domper. Daartoe strooide hij verfrommelde, dure bankbiljetten rond, wat bij nader inzien reclamefolders in de vorm van papiergeld bleken te zijn. Of hij liet proefpersonen een prijs winnen die later helaas aan een ander bleek toe te komen.

En? Ook teleurstelling na blijdschap blijkt mensen kortstondig behulpzamer en vrijgeviger te maken. Rara, hoe kan dat? Dolinski zelf vermoedt dat de emotioneel zwabberende geest korte tijd in niemandsland verkeert. Normaal reageert ons brein op een emotie met een plan van aanpak, maar hier vervliegt de reden en raakt de geest het spoor tijdelijk bijster.

Daar leek het inderdaad op. Handlangers van Dolinski die om een forse gift vroegen, hoefden de geschrokkenen er niet bij te zeggen dat het een collecte voor gehandicapten betrof: „We moeten veel geld hebben” volstond. Argeloze voorbijgangers gaven bij die mededeling geen cent.

Een experiment uit 1978 (van Langer & co) toonde al aan dat mensen vaak gedachteloos instemmen met een bescheiden verzoek, ook als er geen reden wordt gegeven: „Mag ik even voor, ik moet drie kopieën maken.” Maar voor „Mag ik even voor, ik moet 30 pagina’s” eist de ratio op z’n minst het excuus van „Haast”.

Toch eisten Dolinski’s slachtoffers niets. Ze gaven zomaar. De geest staat even stil, lijkt het. Klopt, want proefpersonen die op straat net van de schrik waren bekomen, deden langer over een rekensom. En ze hadden meer moeite om tussen foto’s van lachende gezichten het ene sombere te ontdekken. Zo’n opdrachtje zorgde er trouwens wel voor dat ze zichzelf herpakten: voor iets geks waren ze daarna niet meer in.

Maar even leken ze geesteloos. Net zoals chauffeurs die in een angstige verkeerssituatie met de schrik vrijkomen en daarna fout op fout stapelen. En zo kon het volgens Dolinski zelfs gebeuren dat een onschuldige maar vreselijk belaagde anticommunist het direct ’na de bevrijding’ geestelijk liet lopen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden