Een Afrikaanse paus. Primeur?

Paus Miltiades en Paus Victor I

De Ghanees Peter Turkson geldt als een van de favorieten voor de opvolging van paus Benedictus XVI. Wordt hij de eerste Afrikaanse kerkvorst? Nee, die primeur had Rome 18 eeuwen geleden al.

Het leiden van de katholieke kerk was nooit een exclusief Europese aangelegenheid. Het ambt van paus voert terug op een Aziaat, de apostel Petrus. In het evangelie van Matteüs is terug te lezen hoe de Galileeër door Jezus werd aangewezen als de man die zijn werk moest voortzetten: "Jij bent Petrus, de rots waarop ik mijn kerk zal bouwen, en de poorten van het hemelrijk zullen haar niet kunnen overweldigen. Ik zal je de sleutels van het koninkrijk van de hemel geven, en al wat je op aarde bindend verklaart, zal ook in de hemel bindend zijn, en al wat je op aarde ontbindt, zal ook in de hemel ontbonden zijn."

In Rome kwamen volkeren uit het hele rijk samen. Vertegenwoordigers van volkeren uit het Midden-Oosten en Noord-Afrika golden als minder vreemd dan die uit het barbaarse noorden of oosten van Europa. De Middellandse Zee heette niets voor niets de Mare Nostrum.

Eerste Afrikaanse paus
Het bronnenmateriaal over het vroege christendom is relatief beperkt. Dat maakt wel duidelijk dat midden in de tweede eeuw met Anicetus een Aziaat paus werd. Hij werd geboren in Emesa (tegenwoordig de Syrische stad Homs). Anicetus ging vooral de geschiedenis in als de kerkvorst die hard optrad tegen stromingen die afdwaalden van Rome. Aanhangers daarvan waren in zijn ogen ketters die vervolgd dienden te worden. Hij vaardigde een verbod uit voor priesters om lang haar te dragen, mogelijk omdat ze zich anders te weinig onderscheidden van voormannen van de door de paus verafschuwde dwaalleren.

Zo'n twee decennia na Anicetus' dood trad de eerste Afrikaanse paus aan. Heel opzienbarend kan dat nauwelijks genoemd worden. Een deel van de centra van het vroege christendom waren in het noorden van dit continent te vinden, in gebieden die tegenwoordig bij Tunesië, Egypte en Libië liggen. De wortels van de in 189 na Christus aangetreden Victor I lagen waarschijnlijk in het laatstgenoemde land, in de havenstad Leptis Magna. De deels tegelijk met hem regerende Romeinse keizer Septimus Severus kwam daar ook ter wereld.

Evenals Anicetus had Victor I zijn handen vol aan geloofsdisputen, zonder dat hij de binnen zijn kerk woedende vuren gedoofd kreeg. Van meer blijvende invloed was de ingreep van deze paus in de taal van de heilige missen. Hij verkoos het Latijn boven het Grieks.

Tweezwaardenleer
Over de persoon van paus Miltiades, waarschijnlijk een Berber, is weinig bekend. In die vier jaar dat hij het Petrusambt bekleedde (310-314), veranderde veel. De Romeinse keizer Constantijn I worstelde met de christenvervolgingen. Zijn moeder hing het christelijke geloof aan. Zelf combineerde hij de christelijke god met de Romeinse goden. Als hij ze allemaal te vriend hield, droeg dat mogelijk bij aan zijn welbevinden. Het Edict van Milaan regelde in 313 godsdienstvrijheid voor alle Romeinen. Miltiades woonde zijn laatste jaar als paus vorstelijk in het Lateraans paleis, de voorloper van de residentie in het Vaticaan. Kerkvader Augustinus, zelf afkomstig uit het tegenwoordige Algerije, prees Miltiades niettemin als man van eenvoud en vrede.

Ook van de laatste Afrikaanse paus, Gelasius (kerkvorst van 492-496), wordt vermoed dat hij een Berber was. Hij had te maken met een nieuwe werkelijkheid. Het West-Romeinse rijk bestond niet langer. Gelasius liet de nodige geschriften na. Het invloedrijkst is zijn tweezwaardenleer. Voortbordurend op de uitspraken van Jezus in het evangelie volgens Marcus ('Geef wat van de keizer is aan de keizer, en geef aan God wat aan God toebehoort') onderscheidde hij twee machten van belang: een geestelijke en een wereldlijke.

Over de huidskleur van Victor I, Miltiades en Gelasius zwijgen de bronnen. Heel donker zal die waarschijnlijk niet geweest zijn. Het komende conclaaf zal niet de eerste Afrikaanse paus opleveren, maar mogelijk wel de eerste zwarte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden