Een aanval op al wat Jood was

Abraham Kuyper begon in 1905 een lange reis om de Middellandse Zee. George Harinck reist hem voor een Ikon-serie achterna en schrijft erover in Trouw. Hij ontdekt dat de botsing van culturen en religies nog steeds actueel is. Vandaag de pogrom van Odessa.

Toen oud-minister-president Abraham Kuyper in najaar 1905 begon aan een reis om de Middellandse Zee wilde hij anoniem reizen. Ook mensen die voortdurend publiek leven hebben soms bescheiden wensen. Maar dan is er vaak wel iets aan de hand. Dat was bij Kuyper ook zo. Hij was niet ziek - in het verleden een reden voor hem om in de schaduw te treden - maar wel kapot. Hij had in juni de Tweede Kamerverkiezingen verloren. Dat was erg, want daarmee vervloog de hoop op een tweede termijn als premier. Maar erger nog was hoe de stembusstrijd was verlopen. Als geen ander hield Kuyper van zo'n strijd, tegenstand voedde de hartstocht voor zijn idealen. Maar dit keer was de strijd te veel over zijn persoon gegaan. Het was vóór of tégen Kuyper, net zoals het bij de Kamerverkiezingen van 1977 voor of tegen Joop den Uyl ging. Met dit verschil dat Kuyper de strijd verloor. Bij zijn vertrek schreef hij een politieke medestander: "Na de wijze waarop heel 't land nu maanden lang tegen mij opgehitst is, is het mij hier niet heimisch meer, en ben ik liefst een tijdlang niet meer op de tong." Kuyper hulde zich in anonimiteit.

Maar dat zou niet lang duren. Na zijn nederlaag te hebben verwerkt in een kuuroord in Beieren, begon hij in oktober 1905 te Wenen opgewekt aan zijn reis richting het oosten. Hij had deze reis al lang willen maken, maar nu was hij voor het eerst sinds decennia vrij man en had de tijd aan zichzelf: geen Kamerlid meer, geen hoogleraar, geen minister, geen partijleider. Hij prentte het zijn dochters in: adresseer jullie brieven aan mij niet met 'excellentie', schrijf gewoon: Monsieur A. Kuyper. Maar meteen in Boekarest ging het mis. Op het station stond een delegatie van de regering hem op te wachten en de Roemeense koning Carol en koningin Carmen Sylva nodigden hem uit voor een bezoek op hun paleis.

In zijn boek 'Om de oude wereldzee' schreef Kuyper enthousiast over zijn bezoek aan dit koningspaar. Net als Nederland was Roemenië een kleine speler op het Europese toneel, maar staten van de tweede rang waren volgens Kuyper het zout in de pap en konden de grotere staten manen in de internationale politiek recht boven macht te laten gelden. Blijkens notities van de koning ging hun gesprek daar ook over. Carol raadde Nederland aan om zich ter bescherming van zijn koloniën in Oost-Indië te alliëren met de Verenigde Staten of Japan. De Europese politiek bestond in deze jaren voor de Eerste Wereldoorlog uit een web van verdragen en allianties. Enerzijds betekende dit dat de samenwerking hecht was en oorlog ver weg, anderzijds dat een schending van afspraken een domino-effect kon hebben en tot een grote oorlog leiden kon, zoals in juli 1914 gebeurde.

Hij sprak ten paleize niet alleen over politiek. Koningin Carmen Sylva was een Lady Di avant la lettre. Kuyper beschreef haar lyrisch: 'Haar hoge statuur, haar vaste en toch zo in-zachte blik, haar geruisloze gang, en het melodieuze van haar stem wedijveren om de diepste impressie.'Ze was mooi, schreef poëzie, deed veel voor de Roemeense vrouw en voor de volkscultuur en was net als Diana verwikkeld in affaires. Een Roemeense freule, hofdame en literair protegé van Carmen Sylva, kreeg een relatie met de kroonprins. De politiek keerde zich tegen een huwelijk, omdat de binnenlandse verdeeldheid alleen beheersbaar bleef indien er geen Roemeense banden met de troon ontstonden. Maar Carmen Sylva stond pal achter de twee geliefden. De politici wonnen echter het pleit en de koningin verbleef omstreeks 1890 enkele jaren als balling buiten Roemenië. Ze leefde onder andere in Nederland, onder meer in Domburg en in het Amstel Hotel te Amsterdam, waar ze zich liet behandelen door dokter Johann Georg Mezger, een vermaarde 'knijpdokter', hardhandig maar gezegend met een 'fijn tastgevoel' en gespecialiseerd in massage.

undefined

Verblind door sympathie

Kuypers gemakkelijke toegang tot Europese hoven en diplomatieke kringen zorgde er bijna automatisch voor dat zijn sympathie bij de besturende elite lag. Dat bleek toen hij in oktober per trein van Boekarest naar Odessa in Rusland trok. De trein kwam langs Kischeneff, berucht om zijn pogrom van 1903. Dat deze zo bekend werd, kwam doordat foto's van de wreedheden over heel de wereld gingen - een van de eerste keren dat het beeld het nieuws maakte, net zoals later de tv dat deed bij de Vietnamoorlog. De Amerikaanse president Roosevelt protesteerde tegen de pogrom en in Amsterdam waren protestbijeenkomsten tegen de 'gruwelen van Kischeneff'.

Kuyper noemde het "een woeste, verblinde aanval op al wat Jood was, met geen ander doel dan om zijn haat aan de weerloze Jood te koelen. Geen politie of militaire macht beschermde hem, dan nadat het vernielingswerk volbracht was; en wilde de Jood zichzelf of zijn goed verdedigen, dan werd hij 't kind van de rekening en viel onder messteek of revolverschot." Er is niets vergoelijkends in Kuypers omschrijving van de pogrom. De Russische revolutie van 1905 bereikte juist Zuid-Rusland en het personeel overlegde of het treinverkeer niet met een staking plat gelegd moest worden. Kuypers trein bleek de laatste die door mocht naar Odessa. Spoorwegstaking! Kuyper kon dat woord niet meer horen sinds zijn onderdrukking van zo'n staking in 1903 hem zijn naam als sociaal hervormer had gekost.

Maar eenmaal in Odessa waande hij zich veilig in de handen van stadsgouverneur Neidhart. Op de gouverneur was enkele weken tevoren een aanslag gepleegd, maar Neidhart reed desondanks in een open koets door de stad, samen met zijn gast. Diens koelbloedigheid gaf Kuyper moed. Had hij zelf ook niet als premier met vaste hand de 'misdadige woelingen' van het spoorwegpersoneel bedwongen?

Kuyper doorkruiste Odessa, een stad aan de Zwarte Zee waarvan de bevolking voor meer dan een derde Joods was. Hij bezocht scholen, ook een Joodse en omdat hij het Hebreeuws beheerste kon hij er de kinderen uit hun Hebreeuwse gebedenboek laten lezen. Daarmee won hij het vertrouwen van de Joden die hem openhartig vertelden over de moeilijke situatie waarin zij verkeerden.

undefined

Explosieve sfeer

Ondertussen waren spoorweg- telegraaf en postverbindingen verbroken en steeg de revolutionaire opwinding naar het kookpunt. Tijdens Kuypers verblijf klonken de salvo's in de straten en vielen de eerste doden. Enkele dagen voor de grote pogrom te Odessa met zijn honderden doden uitbrak, nam Kuyper de boot naar Sebastopol. Maar hij had goed geobserveerd hoe explosief de sfeer in de stad was en had de aanstaande slachtoffers persoonlijk gesproken.

Toch sprak Kuyper later in zijn reisboek geen 'j'accuse' uit jegens de autoriteiten die de ontlading van de volkswoede op de Joden lieten begaan. "Kuyper, verhef je stem", schreef een Nederlandse journalist, dat zou helpen om deze misdaden te stoppen. Hij was een oud-minister die overal in Europa zijn ingangen had. Hij was een dienaar van de kerk bovendien. Het zou wat betekenen "wanneer hij zich tot groten en kleinen, tot vorsten en onderdanen, tot ons allen dus, richtte met de vraag: wat hebt gij na negentien eeuwen van christendom met uw broeder gedaan?" Maar in plaats van zijn stem te verheffen tegen de pogrom, nam Kuyper in zijn reisboek Neidhart in bescherming en bekritiseerde hij de 'schromelijke overdrijving' in de berichtgeving over de pogrom in de West-Europese pers. Hij kende de slachtoffers, maar verblind door sympathie koos hij de zijde van de autoriteiten.

Ik bezocht het monument voor de honderden slachtoffers van Odessa's pogrom van 1905, ergens achteraf op een begraafplaats. Op het monument staan Hebreeuwse teksten, geen Russische. Die waren er wel, maar worden er afgesloopt, telkens weer, tot op vandaag. Joden zijn er nog steeds veel in Odessa, er is een synagoge, een Joods museum, er is zelfs een Joodse burgemeester geweest. Maar de inwoners van deze havenstad willen ook een eeuw later nog niet weten van het kwaad dat hier is gedaan. Alleen anoniem mogen de Joden er zijn.

undefined

Tv-serie en artikelen

De achtdelige Ikon-serie 'Om de Oude Wereldzee' wordt vanaf morgen elke zondagavond uitgezonden op NPO 2. Voorafgaand aan iedere uitzending publiceert Trouw in de Verdieping een artikel van George Harinck. Tijdens drie debatten zal Harinck met verschillende gesprekspartners spreken over Kuypers angst voor het religieuze fanatisme en het verband met de actualiteit. Informatie daarover bij de VU-Vereniging: www.vuvereniging.nl

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden