Ede strijdt om zijn rust op zondag

Reportage| Winkelen op zondag is geen taboe meer op de bijbelgordel. Ede houdt er morgen een referendum over. Blijft de vertrouwde zondagsrust behouden?

De tijdgeest waart rond op de Veluwe en rammelt aan de poorten van Ede. Morgen om precies te zijn. Nooit hoefden de 110.000 inwoners van de gemeente Ede het zich af te vragen: moeten winkels open op zondag, ja of nee? Nu wel. In een raadplegend referendum mogen de inwoners van dorpen als Bennekom, Harskamp, Lunteren en Wekerom en van Ede-stad hun gemeenteraad adviseren over winkelen op zondag. Die neemt daarna een besluit.

Boekhandelaren Theo en Julia Hofstede zijn voor. Schoorvoetend. En met uitleg. Onder de schaduw van de toren van de Oude Kerk, waar orthodox-hervormd Ede kerkt, verkopen zij wereldse literatuur in Het Paard van Troje. Boeken van de lokale helden Jan Siebelink en Hans Dorrestijn 'zijn hier altijd voorradig'. Die zijn, als het mag, straks ook op zondagmiddag te koop. Theo Hofstede bekent: "Het is niet wat ik wil, de koopzondag. Het is alleen te laat om die nog tegen te houden."

Heeft Hofstede gelijk? Is het vechten tegen de bierkaai, de strijd voor het behoud van zondagsrust? Het lijkt erop. Gemeenten beslissen sinds 1 juli 2013 zelf over koopzondagen, het uitvloeisel van een D66-GroenLinks-voorstel in de Tweede Kamer dat werd omarmd door coalitiepartijen VVD en PvdA. De koopzondagkwestie verdween van het landelijke toneel en regionaliseerde. Geruisloos gingen in veel steden op zondag supermarkten, winkelstraten en -boulevards open.

De normalisering van de zondag schrijdt snel voort. Zo eisen werkgevers in de detailhandel dat de zondagstoeslag verdwijnt. Supermarktpersoneel verdient momenteel op zondag twee keer zoveel. Niet meer van deze tijd, vindt MKB Nederland. In de Tweede Kamer houdt D66 de zondagsdiscussie scherp. De sociaal-liberalen zouden graag zien dat Nederland voortaan stemt op zondagen. Dat tot ergernis van christelijke partijen, die dan immers amper kiezers zouden trekken.

Even slikken

Zelfs in Ede regeert D66 ditmaal mee en niet de SGP, die in 2014 met een anti-koopzondagcampagne verrassend de grootste partij werd maar desondanks buiten het college werd gehouden. Ineens was daar het koopzondagreferendum om het centrum van Ede-stad voor afglijden te behoeden. Nu winkelt de niet-orthodoxe Edenaar op zondag bij de buren in Wageningen, de woonplaats van D66-partijleider Alexander Pechtold. De Hofstedes namen daar in december poolshoogte en troffen er in de boekhandel 'hun klanten'. Dat was slikken.

Leggen progressieve inwoners de orthodoxe christenen straks de dwingende 24-uurseconomie op? Of leggen de calvinisten nu juist de rest van Ede en de toeristen de verplichte zondagsrust op? Deze gordiaanse knoop moet de gemeenteraad (39 zetels) doorhakken. De verhouding tussen christelijke en andere partijen is bovendien een wankele: 19 tegen 20 zetels.

Het referendum is nationaal een belangrijke casus. Blijft de zondag op de Veluwe rustig vanwege het bijzondere karakter? Ja, hoopt Augostino Di Giacomo Russo. Hij onderhandelt als CNV-bestuurder over detailhandel-cao's. "Wie op zondag werkt, houdt weinig tijd over voor het gezin", zegt hij. "De meeste sociale afspraken zijn toch 's weekends. De detailhandel mag dan op zondag vaker open zijn, de rest van de samenleving blijft vrij. Zondagswerk is een zware belasting, de toeslag waard."

Goedkope jongeren

Op zondag werken in de detailhandel veel jongeren. "Lekker goedkoop", zegt Di Giacomo Russo. "De toeslag is minimaal door hun lage verdiensten." Afschaffing van de zondagstoeslag vergroot de druk op ouder personeel toch 's zondags te werken, vreest hij. Principieel bezwaar? Pech. Maar zo zal het gaan bij sollicitaties. "Mensen hebben het recht om op zondag niet te hoeven werken", vindt hij. "We moeten paal en perk stellen aan de koopzondag."

Maar hoe moet dat ooit lukken als zelfs raadsleden van de SGP en ChristenUnie stemmen voor verruiming van de zondagsopenstelling van supermarkten, zoals vorig jaar in de Zuid-Hollandse gemeente Bodegraven gebeurde? Dat leidde onder orthodox-gereformeerden tot ophef. Een deel van de SGP-fractie meende zich gewetensvol aan eerdere coalitieafspraken te moeten houden. Dit bleek daaruit voort te vloeien. Jammer, maar helaas.

Ook onder de calvinisten blijken opvattingen over de zondag te verschuiven. SGP-voorzitter Maarten van Leeuwen schreef eind 2014 in partijblad De Banier: "De zondagsrust lijkt helaas ook onderwerp van discussie te worden in de gereformeerde gezindte. Winkelsluiting: ja. Maar hoe zit het met onze webshops, met onze onbemande tankstations?" Tijd voor bezinning bij de SGP. De calvinistische visie is dat alleen noodzakelijk werk mag worden verricht op zondag. De geldeconomie staat stil.

Toch zijn zelfs in de SGP-gezinde Veluwse toeristendorpen de pinautomaten op zondag stilletjes gaan draaien. Toeristen die zondags willen winkelen, shoppen in Arnhem, Apeldoorn of Wageningen. Dat zien winkelmanagers in Ede, de Mediamarkt en V&D voorop, met lede ogen aan. Ze willen ook open op zondag. De gemeente Ede gaf een toekomstig rijwielbelevingscentrum al een zondagsontheffing.

Tegen zulke ontwikkelingen strijdt de Nederlandse Vereniging tot bevordering van de Zondagsrust en de Zondagsheiliging. De organisatie, in 1954 in Ede gesticht, schrijft gemeenten aan die op zondagen on-Bijbelse activiteiten toestaan. Het aantal leden, 27.000, groeit. Het Reformatorisch Dagblad stelt dat 'Zondagsrust' steeds minder respons krijgt van gemeenten. Het verenigingsbestuur bleek niet in de gelegenheid om nog voor het Edese referendum hierover meer te vertellen.

Duidelijk is wel dat de calvinistische uitleg van de Tien Geboden minder weerklank krijgt: zes dagen werken om de zevende strikt te rusten én aan God te wijden. Zelfs op de bijbelgordel, de strook vol christenen van Overijssel tot Zeeland. De optimistische evangelische geloofsbeleving groeit er, zowel in bestaande als nieuwe kerken. Rooms-katholieken, moslims, vrijzinnigen en onkerkelijken kwamen als forens, toerist, fabrieksarbeider of militair. Hun nazaten laten zich nu luid horen.

Laat Ede zondags bruisen, aldus de PvdA Ede. De lokale ethicus Nico van der Voet ziet het einde van de maatschappelijke zondagsrust naderen. De docent theologie aan de Christelijke Hogeschool Ede, een populair publicist in protestantse media, stelt: "De zondagsrust wordt door velen in hun privéleven al niet meer zo serieus genomen. De komst van auto, televisie en computer heeft de zondagsinvulling drastisch veranderd, ook in christelijke gezinnen."

De strikte invulling van de zondagsrust is volgens hem typerend voor de calvinistische geloofstraditie, die ooit vooral in Nederland en Schotland aansloeg. Buiten Nederland gaan kerkgangers ontspannen met de zondag om. In Frankrijk is de vrije zondag het sociale strijdpunt voor linkse politici. De zondag kan ook heel commercieel: "De Verenigde Staten zijn het voorbeeld van vrije zondagsbesteding. Een orthodoxe gelovige gaat daar rustig op zondag winkelen en sporten."

Cultuurgoed

Van der Voet zou het jammer vinden als Ede die kant opgaat. "Voor het verdienen van een paar euro offert men een groot sociaal goed op." De Hofstedes ervaren winkelopenstelling op zondag ook als het verlies van Nederlands cultuurgoed. Ze leggen de schuld bij de onomkeerbare beweging die door het kabinet is veroorzaakt met het nieuwe beleid. Zij zitten met de gebakken peren in Ede. Ze kunnen niet achterblijven: onmisbare klanten wijken uit naar Wageningen.

Weinig winkeliers in Ede spreken zich uit in de referendumcampagne. "Je maakt altijd een deel van je klanten verdrietig", verklaart Hofstede. In hun eigen evangelische kerk zijn er ook tegenstanders. "Ik sta niet te springen om koopzondagen", zegt Julia Hofstede en trekt een vies gezicht. "Boodschappen moeten doen op zondag, ik zou er niet aan moeten dénken. En: ik wil wel naar de kerk kunnen gaan."

Referendum Ede

Het raadplegend referendum over koopzondagen is opgenomen in het Edese coalitieakkoord van CDA, ChristenUnie, Gemeentebelangen, D66 en PvdA. Het had in 2016 moeten plaatsvinden, maar een lokale discussie over zondagsopenstelling, waarbij pro-zondag-ondernemers druk uitoefenden, heeft de volksraadpleging bespoedigd. Gemeentebelangen Ede, PvdA en D66 grijpen hun kans. Ze adviseren kiezers 'ja' te stemmen voor koopzondagen. CDA en ChristenUnie voeren samen met de SGP een tegencampagne. De raad beslist na het referendum. Woensdag is om 22.00 uur de eerste, voorlopige uitslag.

Waarom hebben zo veel jongeren toch een burn-out?

Jan Post (53) is al jaren winkelier in Ede-stad. Hij runt De Reparatiewinkel. Post is ook ambtsdrager in de Hervormde Gemeente Ede. Zijn vrouw werkt soms op zondag in de zorg: 'noodzakelijk werk'. Zijn winkels blijven zondag dicht.

Post: "Mijn dag wordt mij afgepakt. Zo voelt het. Ik werk zes dagen. Zondag is mijn dag. Mijn klanten verwachten niet dat ik dan mail beantwoordt of de telefoon opneem. Zou ik voortaan dinsdag vrij zijn, dan vragen mensen zich af waarom Post niet reageert. Dus reageer je dan toch. Ben je nog niet vrij. De mens heeft een rustdag nodig, de zondag. Als je leest hoeveel jongeren er een burn-out hebben. Hoe zou dat nou komen?"

"Een euro kun je maar één keer uitgeven. Meer omzet door koopzondagen? Onzin. Wel verschuift de omzet van andere dagen naar de zondag. Waar ik me aan erger, is het argument dat de winkeliers de vrije keus hebben zondag open te gaan. Maar als ik dat niet doe, loop ik omzet mis. De lokale politiek raakt met het referendum ook christenen op hun zwakke plek. Zo ervaar ik dat. Waarom gun je je medemens geen rust?"

Bij het referendum wordt per postcodegebied gestemd. Wat als Wekerom straks tegen stemt en Ede-stad voor? Dan vrees ik dat de gemeenteraad besluit dat de winkels in Ede-stad opengaan op zondag. Mijn zoon tennist nu op zondag. Maar hoe houd ik hem uit de supermarkt als die op zondag open gaat en het personeel dubbel uitbetaalt?"

Het is te laat, het kabinet heeft de zondagsrust verkwanseld

Het Paard van Troje is de betere boekhandel in Ede-stad. Eigenaren Theo (44) en Julia (42) Hofstede zijn voor de koopzondag.

Theo Hofstede: "Ik zou graag vrij zijn op de dag dat mijn kinderen vrij zijn. Maar dat heeft het kabinet verkwanseld. Dáár zit de fout. Voor mij hoeft de koopzondag niet. Omdat we zondag dicht zijn, wijkt een deel van onze klanten uit. Het was fout van het kabinet koopzondagen op gemeentelijk niveau te laten regelen. Er ontstaan ongelijke situaties tussen gemeenten. Concurrentievervalsing."

"Met de meeste argumenten van tegenstanders ben ik het eens. Al vind ik het te zwaar zondagsrust een principiële zaak te noemen. Theologisch rammelt er van alles aan. Als Nederlands cultuurgoed is de zondagsrust belangrijk. Helaas is zij al opgegeven. Laten we koopzondag beter meteen omarmen en alle zondagen opengaan. Dan gaan we alle maandagen dicht. Meteen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden