Interview

Econoom Coen Teulings: Het gaat uitstekend met Nederland

Beeld Patrick Post

Veilig over de drempel: het gaat goed met Nederland, zolang we het belang van de EU maar beseffen, aldus econoom Coen Teulings. En de brexit, daar komen we ook wel overheen.

Als directeur van het Centraal Planbureau was het zijn taak regelmatig waarschuwingen af te geven, zeker tijdens de bankencrisis. Maar ook toen onderstreepte Coen Teulings dat we elkaar niet de put in moeten praten en dat de Nederlandse economie veerkrachtig genoeg is om er weer bovenop te komen. Nu, tien jaar na de teloorgang van de Amerikaanse zakenbank Lehman Brothers die een lange periode van financiële ellende inluidde, constateert de hoogleraar economie in zijn boek ‘Over de dijken’ dat het inmiddels crescendo gaat. We kunnen met optimisme 2019 ingaan. Er is geld genoeg. We moeten wel onze sceptische houding jegens de EU laten varen, en binnen de unie de juiste bondgenoten kiezen.

“Nederland staat er uitstekend voor, en niet alleen financieel”, zegt Teulings. “We leven heel lang, we zijn heel gelukkig, in weerwil van alle discussie over migratie is de integratie van de meeste migranten hier vrij aardig gelukt. We zijn zeer welvarend, er is een overschot op de betalingsbalans, de staatsschuld is laag, kortom, ik zou niet weten waarom Nederland niet een goeie economische toekomst voor de boeg heeft.”

We hadden er nog beter voorgestaan als achtereenvolgende kabinetten niet zo veel bezuinigd hadden, schrijft u.

“Het had minder gekund, en over veel meer jaren verspreid. Dat ze zoveel hebben bezuinigd is deels toe te schrijven aan wantrouwen jegens Europa. Daardoor kon Nederland zijn vinger opsteken naar Italië, Frankrijk en Spanje: ‘Jullie moeten bezuinigen! Want wij doen het ook’. Den Haag neemt de laatste jaren een zeer eurosceptische houding in. Maar goed, we kunnen er nog lang en breed over zeuren, het is gebeurd, we kunnen de bezuinigingen niet meer terugdraaien. Wat we wel kunnen is met deze ervaring beter reageren op de volgende crisis.”

Er zijn nu eenmaal EU-normen over de hoogte van het financieringstekort en de staatsschuld.

“In mijn ogen zijn ze veel te restrictief. Maar we voldoen eraan. Onze staatsschuld is zelfs te laag. We doen daar zo panisch over. Terwijl staatsschuld ook een noodzakelijk iets is om een economie te laten functioneren. Burgers en instellingen, zoals pensioenfondsen, willen kunnen beleggen in absoluut veilige obligaties. In praktijk is de overheid de enige die daarin kan voorzien. Zonder voldoende staatsschuld is er te weinig aanbod van dergelijke obligaties.”

Beeld Patrick Post

Er is kortom geld voor leuke, maar ook broodnodige dingen.

“Ja, er is structureel ruimte op de begroting. We hebben vanaf de jaren tachtig de sociale welvaartsstaat enorm ingesnoerd. Sommige maatregelen waren onontkoombaar, zoals de ingreep in de WAO. Maar de oude vertrouwde werknemersstatus is wel heel erg op z’n retour, door de opkomst van de zzp’er. Daardoor is te veel bescherming weggevallen. Zzp’ers kennen weinig zekerheid. Zij moeten maar afwachten of er volgende week ook nog iets voor ze te verdienen valt. Daar moeten we iets voor doen, ook zzp’ers hebben recht op sociale bescherming. We moeten naar een soort tweede Beveridge-plan, genoemd naar de Britse econoom William Beveridge die in de Tweede Wereldoorlog de blauwdruk voor de sociale welvaartsstaat schreef. We moeten die welvaartsstaat op een nieuwe manier vormgeven, om de onzekerheid die burgers terecht voelen, weg te nemen. Dat geldt niet alleen voor Nederland, maar voor heel Europa.”

U bent erg kritisch over die euroscepsis, die ook in de huidige coalitie te merken is.

“Ja, want daar hebben we tot nog toe niet zoveel resultaat mee behaald. Nederland heeft de afgelopen tien jaar binnen de EU bij voortduring zaken bepleit die niet gebeurd zijn. We wilden bevoegdheden uit Brussel naar Den Haag terughalen, we hebben juist het omgekeerde gezien en we zijn daar inmiddels heel tevreden over. Ik moet er ook niet aan denken wat er gebeurd zou zijn als er geen Europees bankentoezicht was gekomen. Ik begrijp ook niet waarom Nederland tegen een Europese minister van financiën is, ik denk dat dat juist goed zou zijn.”

Die houding van ‘Den Haag’ komt niet uit de lucht vallen; ook onder de kiezers is er scepsis over die moloch in Brussel.

“Dat valt heel erg mee. De gemiddelde Nederlander is er volgens opiniepeilingen van overtuigd dat in Brussel onze  boterham gesmeerd wordt. Een paar jaar geleden waren er hier ook wel geluiden dat we in navolging van het Verenigd Koninkrijk de Europese Unie moesten verlaten, een nexit, maar daar hoor je helemaal niks meer over. In Frankrijk ging Marine Le Pen van het Front National vorig jaar de presidentsverkiezingen in met het voorstel een referendum over de euro te houden. Toen ze ontdekte dat dat niet aansloeg bij de kiezers heeft ze haar campagne omgegooid. In menige EU-lidstaat is Brussel populairder dan de eigen regering. Het vertrouwen in de euro is overal erg hoog. Er zijn hele generaties voor wie de gulden alleen een theoretisch concept uit een ver verleden is. En ja, ook ik vond onze oude guldenbiljetten mooier.”

Nederland was, met Duitsland, getergd door de uitspraak van de voorzitter van de Europese Centrale Bank, Mario Draghi, van zes jaar geleden dat de ECB alles zou doen om de euro te behouden; die verkeerde toen in zwaar weer.

“Ja, terwijl vriend en vijand het erover eens zijn dat Draghi met die uitspraak de euro heeft gered. Mede door het optreden van premier Rutte en toenmalig minister van financiën De Jager was er twijfel ontstaan over het voortbestaan van de euro. In een ingezonden brief in de Financial Times pleitten zij ervoor landen die zich niet aan de regels houden uit de eurozone te zetten. Dat was een verkeerd signaal. Een muntunie waarover twijfel bestaat, barst uit elkaar. Draghi heeft aan die twijfel een eind gemaakt.”

Een transferunie, waarin rijke lidstaten van de EU arme lidstaten te hulp schieten, is voor Nederland onbespreekbaar. Bent u daar een voorstander van?

“Nee, dat ben ik niet. Maar dat er geld gaat naar een lidstaat in moeilijkheden, daar is helemaal niks mis mee. Dat doen we in Nederland ook. Heerlen krijgt al tientallen jaren steun sinds de mijnsluitingen in de jaren zeventig. We gaan er te strikt van uit dat we voor elke euro die naar Brussel gaat, een euro terugkrijgen. Zo werkt dat natuurlijk niet. Als belastingbetaler ga ik toch ook niet precies uitrekenen of ik wel net zoveel ontvang als dat ik heb betaald?

Beeld Patrick Post

“Het gaat in Nederland zo goed, natuurlijk kunnen we wat meer betalen, we krijgen er ook veel voor terug. Van steun voor landen in moeilijkheden worden we uiteindelijk allemaal beter. We hebben de afgelopen jaren al zwakke landen geholpen. Dat was ook dringend nodig. Spanje en Portugal gaan de goeie kant op, en Ierland is nota bene tegenwoordig het rijkste land van de EU! Griekenland is een verhaal apart, en met Italië is het even afwachten wat daar gebeurt. Mijn grootste probleem met dat land is niet eens zozeer dat ze daar het tekort op de begroting vergroten, maar dat ze het geld uitgeven aan de verkeerde dingen. Verlaging van de pensioenleeftijd en een basisinkomen voor iedereen, dat zijn geen uitgaven die de economie verder brengen.”

Nederland wedt binnen Europa in uw ogen vaak op het verkeerde paard.

“Nederland heeft niet altijd goed door uit welke hoek de wind waait. En dat is zorgelijk. Wij beschouwen het Verenigd Koninkrijk als onze voornaamste bondgenoot. Dat was al zo bij de inval in Irak, dat is behoorlijk verkeerd uitgepakt, en het is nog steeds zo. Voor Engeland lijken de gevolgen van de brexit ronduit dramatisch, het is momenteel chaos in dat land. Voor Nederland zitten er als buurland en belangrijke handelspartner twee aspecten aan: het Britse vertrek uit de EU is vervelend, zeker als het zonder akkoord gaat, maar ook niet meer dan dat; ook na de brexit kan Nederland prima functioneren. Maar doordat we door de jaren heen zo hebben vertrouwd op een goede relatie met de Britten, hebben we bondgenootschappen met andere EU-landen laten versloffen. Ik denk dat het belangrijk is dat Nederland naar het zuiden kijkt en de relaties met Spanje en Frankrijk aanhaalt.”

Den Haag zet eerder z’n kaarten op de Baltische staten, de Scandinavische EU-landen en Ierland, de ‘Hanzeliga’ of ‘Wopke en de zeven dwergen’, naar minister van financiën Wopke Hoekstra die een pleitbezorger van deze liga is.

“Ik denk dat dit een gevaarlijk bondgenootschap is. Het plaatst ons land in een hoek van Europa waar niet ons belang ligt. Vooral die Baltische staten, ze zijn letterlijk dwergen, met heel kleine bevolkingsaantallen, en ze liggen bovendien ver weg. Dat lijkt me geen serieus substituut voor warme betrekkingen met Duitsland, Frankrijk en Spanje.”

Moeten we ons zorgen maken over het economisch beleid van de Amerikaanse president Trump die een handelsoorlog met China heeft ontketend?

“Die discussie tussen Amerika en China laat scherp de gevolgen van globalisering zien. Die heeft de afgelopen tientallen jaren onvoorstelbaar veel welvaart gebracht, overal ter wereld, laten we dat vooral niet vergeten. In Amerika is die welvaartsstijging heel scheef verdeeld: vooral de rijken profiteerden ervan, werknemers in de traditionele industriegebieden zagen hun banen verdwijnen en stemden Trump.

“Maar die scheve inkomensverdeling is ook, en vooral, een gevolg van de ICT-revolutie. De vijf bedrijven met de hoogste beurswaarde ter wereld zijn nu Apple, Microsoft, Amazon, Google en Facebook, stuk voor stuk Amerikaans. Dat is in nog geen twintig jaar gebeurd. Het is een enorme revolutie, een gigantische machtsverschuiving ten gunste van de VS. Die zal niet zomaar ongedaan kunnen worden gemaakt. We hadden het natuurlijk nooit zover mogen laten komen. We hebben kennelijk hier in Europa te weinig in onderzoek en ontwikkeling geïnvesteerd. Het zal niet makkelijk zijn die monopolievorming te doorbreken en de machtsverschuiving weer te doen kantelen. Dat vergt doelbewuste actie van Europa. Zoiets kán ook alleen maar op Europees niveau, de afzonderlijke lidstaten zijn daartoe niet in staat.”

Verwacht u niet te veel van Europa, waar vaak het eigenbelang vooropstaat?

“Europa is geen rozentuin. Natuurlijk verdedigt iedereen z’n eigen belangen, dat moeten wij als Nederland ook doen. Maar het heeft geen enkele zin om voortdurend te klagen dat Italië z’n tekortnorm niet handhaaft. Dat is geen specifiek Nederlands probleem, waarom zouden wíj ons daar zorgen over moeten maken? Dat kunnen we prima aan Brussel overlaten. Als er crisis in Italië komt, zit in de eerste plaats dat land zelf op de blaren, en vervolgens Frankrijk, dat intensieve relaties met Italië onderhoudt. Het idee dat een ferm Nederlands standpunt Europa in deze discussie op de rails houdt, is een fantasie.

“Laten wij letten op zaken waar Nederlandse belangen in het geding zijn. Het landbouwbeleid bijvoorbeeld, of het wetenschappelijk onderwijs: Nederlandse universiteiten staan in Europa heel goed aangeschreven. Voor mij staat vast dat wij zonder een succesvol Europa er niet in zullen slagen de problemen van deze eenentwintigste eeuw te lijf te gaan. Dat is kansloos.” 

Coen Teulings (1958) studeerde economie aan de Universiteit van Amsterdam. Van 2006 tot 2013 was hij directeur van het Centraal Planbureau. Daarna werd hij hoogleraar economie in Cambridge. Sinds een jaar is hij hoogleraar aan de Universiteit Utrecht.

Coen Teulings, Over de dijken. Tien jaar na het uitbreken van de financiële crisis.(Prometheus); 224 blz. € 19,99

Lees ook:

De economische inhaalgroei is definitief voorbij

De groei van de economie stabiliseert. Dat blijkt uit een publicatie van het economisch bureau van ING.

Personeelstekort zet rem op economische groei

De Nederlandsche Bank verlaagt de groeiverwachting voor de komende jaren. Steeds meer bedrijven lopen tegen hun grenzen aan nu zij onvoldoende geschikt personeel kunnen vinden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden