Economisch onzelfstandig

Ook dit jaar was de tweede maandag van januari weer Meerderjarigheidsdag, een nationale feestdag. Alle Japanners die dit jaar 20 worden, werden toegesproken en kregen cadeaus. FOTO © EPA Beeld
Ook dit jaar was de tweede maandag van januari weer Meerderjarigheidsdag, een nationale feestdag. Alle Japanners die dit jaar 20 worden, werden toegesproken en kregen cadeaus. FOTO © EPA

Hard werken was lang dé garantie voor succes. Maar de prijs die Japanners betalen is hoog; het land is op veel fronten vastgelopen. Zo komen er steeds minder kinderen, en lijkt seks uit. Trouw belicht in een serie de achtergronden. Vandaag: konkatsu - op jacht naar een man met geld.

Architecte Eriko Sato uit Osaka (34) woont nog bij haar ouders. "Ik wil trouwen, kinderen krijgen en dan stoppen met werken", zegt zij vastbesloten. Zij staat ingeschreven bij een huwelijksbureau en bezoekt één keer per week een datingbijeenkomst van dat bureau. Dat kan zijn op een cruiseboot, in een chic restaurant of in de natuur.

De nadruk ligt bij de Japanse huwelijksbureaus niet op hobby's of een romantische 'klik'. "Ik moest een hele lijst vragen beantwoorden zoals wat mijn ouders doen, mijn opleiding, inkomen, lengte, gewicht." Status is erg belangrijk, en de mooiste carrières zijn weggelegd voor mannen die van een topuniversiteit als Tokio, Waseda of Keio komen.

Gearrangeerd huwelijk
Door de nadruk op status lijkt deze manier van daten nog het meest op een doorstart van omiai, het gearrangeerde huwelijk zoals dat in Japan tot eind jaren zestig het gebruikelijkst was, en nog steeds voorkomt. Daarbij koppelen professionele tussenpersonen voor de families de beste partijen aan elkaar. Wie optimaal nageslacht wil, stuurt ook nog een detective af op de aanstaande schoonfamilie.

Japanse vrouwen zoeken een man met geld, voor hen staat het huwelijk voor financiële stabiliteit. Mannen zoeken iemand van goede komaf, die jonger is, en lager opgeleid. "Je kunt beter je universitaire titel MA weglaten", adviseerde de man van het huwelijksbureau. "Dat is geen liegen, eerder een geheimpje", aldus Sato. Fijn is het ook als de bloedgroep van de partners overeenstemt. Iemand met bloedgroep A is een serieus type, B is wat vrolijker en aparter, O is relaxed en expressief, menen de Japanners.

Op haar beurt is Sato even veeleisend. "Hij moet genoeg verdienen en vlak bij mijn ouders wonen. En ik wil niet dat hij voor zijn werk naar een andere stad moet verhuizen, zoals zoveel voorkomt." De knappe Sato heeft al zes mannen afgewezen die het bureau op haar afstuurde. Ze hadden allemaal een goede baan en een huis. "Maar zij waren boven de veertig, en dan ligt je leven al zo vast."

Groeimarkt
De groeiende groep vrijgezellen in Japan is een mooie markt voor moderne koppelaars. Ruim drieduizend huwelijksbureaus verdienen aan zo'n 600.000 klanten een goed belegde boterham. Zelfs wetenschappers hebben zich op het fenomeen gestort. Professor Masahiro Yamada bedacht de term konkatsu, een samentrekking van kekkon (echtgenoot) en katsudo (jagen). Het woord konkatsu is aangeslagen, en komt terug in de vele konkatsu-websites en -bureaus, in tv-series, strips en boeken over relaties. Yamada doceert gezinssociologie aan de Chuo Universiteit in Tokio. Hij heeft op een ochtend om half negen nog net een half uurtje beschikbaar voor een afspraak.

Er komen in Japan steeds meer eenpersoonshuishoudens bij. Onder hen jongeren, homo's, gescheiden partners. Desondanks blijft het ideaal voor ruim negentig procent van de Japanners trouwen en kinderen krijgen. Waarom? "Het huwelijk betekent een stabiel leven, het alternatief is schaamtevol."

Banken bevoordelen het kostwinnersmodel door geen gezamenlijke rekeningen toe te staan. Wie haar huwelijk niet volhoudt, heeft pech: veertig procent van de alleenstaande moeders (vaak oudere, gescheiden vrouwen) leeft onder de armoedegrens. Een reden daarvoor is dat de overheid gescheiden vaders niet dwingt de verplichte alimentatie daadwerkelijk over te maken.

Feminisme heeft neit gewerkt
Het feminisme heeft in patriarchaal Japan nooit voet aan de grond gekregen. "Het idee dat een vrouw voldoening haalt uit haar werk is hier nooit aangeslagen", verwoordt professor Yamada het. "Veel vrouwen haten hun simpele baantje, dat op allerlei uren moet worden verricht, en slecht betaalt. Maar zij strijden niet voor veranderen van de samenleving, zij maken de keus om het werk te ontvluchten." Het idee dat een vrouw zichzelf onderhoudt, is namelijk evenmin geaccepteerd.

Klinisch psychologe Hiroko Nakagawa (43) is te oud voor konkatsu, jagen op een echtgenoot, zegt ze lachend. Bovendien heeft ze een lat-relatie zonder een huwelijk te beogen, heel apart voor Japan. "Maar ik hoor er wel veel vrouwen onder de 35 over praten." Nakagawa geeft les op een hbo voor meisjes. Wat wil je later voor werk doen, vraagt ze de twintigjarigen weleens. "Geen idee, een parttime baantje, daarna trouwen en stoppen met werken", luidt het gemiddelde antwoord. "Maar dat is een mythe. De realiteit is dat dat voor velen niet gaat gebeuren. Toch is economische zelfstandigheid een idee dat in Japan totaal ontbreekt."

Gesloten wereldje
De typische studente in Japan leeft in een klein, gesloten wereldje. "De school op loopafstand, die dure Louis Vuitton-tas krijgt zij wel van haar vader. Toen ik 18 was, wist ik niet hoe snel ik uit Hiroshima weg moest komen. Ik wilde de wereld zien, en vertrok naar Tokio waar ik werkte om mijn studie te betalen. Ik wilde net zo vrij zijn als vrouwen in Europa of Amerika." De huidige generatie is luier, denkt Nakagawa, en traditioneler. "Ze vragen waarom ik zo hard werk, hebben geen hoop of dromen, zoeken geen vrijheid." Haar studentes doen ook aan konkatsu, jazeker, al was het maar om de jacht op een baantje uit te stellen. Zij zoeken een man van eind twintig, begin dertig. "Met dat leeftijdsverschil zijn de mannen blij. Over meisjes van twintig kun je makkelijk de baas spelen." Het is blijkbaar niet zo dat de twee vrienden worden. "Nee, het echtgenoot-jagen is ook helemaal niet romantisch. Het is werk."

Als bijna iedereen wil trouwen, waarom gebeurt dat dan niet massaler? Volgens Yamada is de belangrijkste factor dat jonge mannen relatief slechter zijn gaan verdienen, terwijl de verwachtingen voor het welvaartsniveau na een huwelijk juist zijn gestegen. Het kostwinnersmodel functioneerde perfect zolang de economie in de lift zat. In die tijd voelde negentig procent van de bevolking zich lid van 'de middenklasse', en werd het idee dat een vrouw thuis blijft voor de kinderen in brede kring geaccepteerd.

Decennia van groei culmineerden in een luchtbel die in 1990 uiteenspatte. Sindsdien is Japan uiteengevallen in een slinkende groep salary men, mannelijke kostwinners die voor het leven gebakken zitten, en een groeiende groep flexwerkers die minder verdienen. De Aziatische crisis in 1997 deed daar nog een schepje bovenop. Bijna een vijfde van de Japanse werknemers verdient minder dan 10.000 euro per jaar, in 2010 was al een derde van de arbeidskrachten flexwerker.

Mannen met een vaste baan kunnen wel trouwen
En nu ziet Yamada een tweedeling tussen degenen die wel en niet kunnen trouwen: mannen met een vaste baan blijken tweemaal vaker gehuwd dan flexwerkers. "Want daarvoor heb je geld nodig. Opvoeding van kinderen is erg duur. Tegenwoordig betekent een huwelijk voor velen financiële achteruitgang." In een recente enquête van de overheid onder 18- tot 34-jarigen gaf inderdaad bijna de helft van de respondenten aan vanwege geldgebrek vooralsnog af te zien van een huwelijk.

Docente Nakagawa denkt dat de jeugd traditioneler blijft dan de realiteit toestaat mede door de Japanse cultuur die officieel maar één weg kent: één baan voor het leven, één partner voor het leven. "Elders is het normaal van baan te veranderen. Hier in Japan is de druk vanuit onderwijs en ouders nog groot om tot je pensioen bij één groot bedrijf te werken. Maar die tijden zijn al lang voorbij. En het is toch logischer dat je met je leeftijd van ideeën, partner en werk verandert?"

Huwelijk gaat voor werk
Vaak is de gedachte dat vrouwen een huwelijk uitstellen als een hogere opleiding en meer kans op betaald werk hen meer keuzes bieden. Yamada is het daar niet mee eens: "Veel Japanse vrouwen zouden acuut hun werk verlaten als ze een goede partij konden trouwen. Welke vrouw heeft er zulk bevredigend werk dat ze daarvoor een huwelijk zou laten schieten? Veel meisjes zijn serveerster. Van hen kun je onmogelijk beweren dat zij de voorkeur geven aan hun monotone werk boven een huwelijk met kinderen."

Waar socioloog Yamada benadrukt dat vrouwen aan het werk moeten en single vrouwen minder eisen moeten stellen, denkt Nakagawa dat onderwijs en werkstijl moeten veranderen. "Yamada geeft altijd vrouwen de schuld. Maar het zijn sociale structuren. Kijk naar het concept huwelijk. Dat moet een keus zijn, en geen dwang zoals het nu eigenlijk is." In New York werkte de psychologe met gehandicapte jongeren. "In de VS heeft iedereen een droom. Zelfs die meiden in een rolstoel wisten wat ze wilden en waren over van alles goed geïnformeerd. De jeugd hier weet niets, denkt niet zelfstandig."

Het is tekenend dat een samenleving die passiviteit en volgzaamheid van vrouwen altijd stimuleerde, daarop vastloopt nu de crisis al twintig jaar aanhoudt en de bevolking afneemt. Moeten de oude mannen van de overheid jonge vrouwen aan het werk krijgen met praatjes over gelijkheid in een van ongelijkheid doordrenkte samenleving? "Zeker lokale overheden moeten ervoor zorgen dat zij in de toekomst genoeg arbeidskracht hebben", meent Yamada. De provincies Nara, Hyogo, Shimane en Ibaraki hebben daarom hun eigen relatiebureaus die het huwelijk (en de zo gewenste geboortes) promoten. Toch ziet Yamada het somber in.

Breken met de traditie
Nakagawa denkt dat niet konkatsu, een man zoeken, het thema moet zijn, maar een baan zoeken. "Dat is voor meisjes echt moeilijk." Een bekend rolmodel heeft deze feministe niet. "Mijn professor is mijn grote voorbeeld. Zij moedigt me aan als ik probeer niet-traditioneel te leven. Toen ik na mijn scheiding alleen ging wonen, en nu ik op mijn leeftijd wil promoveren. Die steun is belangrijk omdat je in Japan altijd ontmoedigd wordt als je iets op een afwijkende manier wilt doen."

Weet je wie er ook slachtoffer is van deze mannelijke samenleving, vraagt Nakagawa ineens. "Kroonprinses Masako." Zij moest vanwege haar huwelijk in 1993 een carrière als diplomaat vaarwel zeggen. Het leven van deze intelligente vrouw die zes talen spreekt, werd beperkt tot één taak, een zoon baren als troonopvolger. Dat is niet gelukt. Masako kreeg een miskraam, één dochter, en inzinking na inzinking. Het advies van Nakagawa aan prinses Masako is kort maar krachtig: "Scheiden!"

De naam Eriko Sato is op verzoek gefingeerd.

Thuis laten verwennen
Van de ongehuwden in Japan woont bijna tachtig procent thuis, bij moeder en vader. Het inkomen van de ouders is door de jaren heen gestegen, waardoor je lekker 'thuis' laten verwennen een optie werd. Parasaito single, is de Japans-engelse term die in het hele land voor deze groep geldt.

Gezinssocioloog Masahiro Yamada bedacht dit weinig strelende begrip en schreef er in 1999 een bestseller over: "Jonge vrouwen wonen bij hun ouders totdat er een huwelijkskandidaat langskomt die genoeg verdient. Eerst parasiteren zij op hun ouders, en daarna op hun echtgenoot. Zij zijn gewend geraakt aan geld, en verwachten veel van een toekomstige echtgenoot. Dit is een maatschappij van consumeren en jezelf verwezenlijken."

In 2007 woonden elf miljoen ongehuwden tussen de 20 en 34 jaar nog bij hun ouders, dat is 46,8 procent in die leeftijdsgroep, bleek uit onderzoek van Yamada. Het bestaan van de groep parasitaire singles verhult jeugdwerkloosheid en armoede. En er komen steeds meer 'parasieten' van middelbare leeftijd (35-44 jaar), in 2007 al 2,6 miljoen. "Als hun ouders sterven, zijn ze arm", aldus Yamada. Pensioenfraude komt veel voor: niet aangeven dat je ouder is gestorven, zodat het pensioen doorloopt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden