Economie zit in je hoofd

Hij is wel eens verbaasd over hoeveel gewicht mensen toekennen aan de voorspellingen van zijn bureau. 'Maar het kleine beetje zekerheid dat we geven is van enorme waarde', weet de afzwaaiende CPB-directeur.

Natuurlijk weet hij het nog precies. "In september 2008 schreven we dat Nederland er opvallend goed voorstond. We schreven ook dat er onzekerheid was: stel dat de crisis verergerde, dan zou de groei een half procent lager kunnen uitvallen. Maar dat stond er min of meer plichtmatig bij. Diezelfde maand stortte Lehman Brothers in. De groei werd uiteindelijk 4 procent lager. Ik kan u zeggen: dat is een extreme voorspelfout."

Coen Teulings - jongensachtig, beweeglijk, rappe prater - zit aan de vergadertafel in de fraaie, ruime directiekamer. De hoge ramen bieden uitzicht op de lommerrijkste wijk van Scheveningen. Hij zal dit missen, zegt hij met een armgebaar. Per 1 mei zit zijn termijn erop. Dan is hij op de kop af zeven jaar directeur geweest van het Centraal Planbureau - hofleverancier van economische prognoses.

Over zijn naderend afscheid wil hij het niet hebben, terugblikken wil hij na enig aandringen wel.

Hoe kan het dat de kredietcrisis zo'n verrassing was voor het CPB?
Kleine zucht. "Kijk, een crisis is per definitie onvoorspelbaar. Je weet dat het risico er altijd is, net zoals je ergens wel weet dat je huis morgen zou kunnen afbranden. Maar als je van tevoren had geweten dat je huis werkelijk afbrandt, dan had je er natuurlijk alles aan gedaan om het te voorkomen.

Er waren wel aanwijzingen: de overkreditering, de uitbundige kredietvorming in de jaren ervoor. Achteraf gezien denk ik dat we eerder hadden moeten waarschuwen dat die niet gezond was. Maar de kredietvorming was in Nederland al twintig jaar heel uitbundig. Dus daar maakten we ons geen zorgen om."

Heeft het CPB aan zelfonderzoek gedaan?
"Natuurlijk! Eigenlijk begon de crisis in 2007, toen twee hedgefunds in de Verenigde Staten failliet gingen. Destijds was er al een ongemakkelijk gevoel, zag je het hele jaar kleine golfjes van paniek, banken die over de kop gingen. Nu denk ik dat wij daar in dat jaar veel meer studie naar hadden moeten doen. Vanaf september 2008 hebben we alle pennen neergelegd en bijna niets anders meer gedaan. We brachten twee boeken uit: 'De grote recessie' en 'Europa in crisis'. Wij vonden: als de economie zozeer centraal komt te staan in het leven van mensen, dan moet het CBP ze handvatten geven om daarover na te denken. Die boeken waren ook een soort zelfonderzoek, je moet dan echt met je billen bloot. Hoe dan ook hadden we bij het CPB onmiddellijk door dat deze enorme klap lang bij ons zou blijven. Dat klopt: vijf jaar later zitten we er nog middenin."

Heeft de kredietcrisis geleid tot nederigheid over het voorspellend vermogen van de mens?
"Over de mens laat ik me liever niet uit. Over de econoom wel. En dan past alleen maar nederigheid. Het zou in de krant mogen als de CPB-ramingen wél klopten. Dat zal nooit gebeuren."

Dat voorspellend vermogen stelt weinig voor, bedoelt u?
"Inderdaad. Ik weet niet of ik dit uitgesproken heb voordat de kredietcrisis toesloeg, maar ik heb erna bijna niets anders gezegd: wees je ervan bewust hoe relatief onze ramingen zijn. Ik heb in mijn communicatie voortdurend benadrukt dat je onze prognoses met een korreltje zout moet nemen. Dus als wij zeggen dat de groei volgend jaar 2 procent is, dan kan die net zo goed 3 of 1 procent zijn. Terwijl het voor de kranten al nieuws is als wij de raming bijstellen van 1 naar 1,25 procent. Een kwart procent! Mij verbaast eigenlijk meer dat mensen zoveel gewicht toekennen aan onze mening"

Als voorspellingen onzinnig zijn, kan het CPB er dan niet beter mee ophouden?
Kort lachje. "Eigenlijk is het heel komisch. Voorspellen is een heel beperkt deel van wat hier bij het CPB gebeurt. Hooguit twintig procent. De rest van ons werk is analytisch. We hebben net een boek uitgebracht over de toekomst van de gezondheidszorg. Dat heeft met voorspellen niet zoveel te maken, wel met logisch redeneren. Je ziet dat de kosten de afgelopen jaren zijn geëxplodeerd. En het ligt niet voor de hand dat er een daling komt. Dan moet je keuzes maken. Dus denk daarover na. Buitengewoon nuttig, vinden wij.

Maar wat by far de meeste aandacht trekt zijn onze prognoses. Voor het publiek zijn wij de glazenbolkijkers."

Heel begrijpelijk, vindt Teulings. "Iedereen moet zich een beeld vormen van de toekomst om te beslissen wat hij vandaag gaat doen. Kan ik dat huis kopen of moet ik daarmee wachten? Mensen hebben een enorme behoefte aan zekerheid. En dus zijn ze desperately op zoek naar iemand die de toekomst voor ze duidt. Dat doet het CPB, naar eer en geweten, en met de beste data die er beschikbaar zijn. Ik denk niet dat het veel beter kan, maar dat is nog steeds niet best. Toch zullen we niet stoppen met voorspellen."

Waarom niet?
"Omdat die behoefte er nu eenmaal is. Het kleine beetje zekerheid dat het CPB kan geven is van enorme waarde."

Mij valt op dat er de laatste tijd erg gemopperd wordt op het CPB.
"Nou, wij worden hoog gewaardeerd en in die hoge waardering zit ook regelmatig boosheid. Maar het valt mee, hoor. Ik maak me daar niet vreselijk zorgen over."

Bij de presentatie van het Centraal Economisch Plan 2013 zei u dat de politiek nu 'rust en stabiliteit' moet uitstralen. Meteen was de kritiek: waar bemoeit het CPB zich mee.
"Ik had daar argumenten voor. Het ligt voor de hand dat anderen dat anders zien."

Vindt u Nederland veranderd in de zeven jaar dat u bij het CPB zit?
"O ja, ja, ja. De stemming is somberder geworden. Veel somberder."

Is dat terecht?
"Als burgers geen vertrouwen hebben, zal ik nooit zeggen: dat is ten onrechte. Dan constateer ik dat dat zo is. Ik begrijp het ook wel, als je de signalen tot je neemt. Maar voor de economie is het prettig als het consumentenvertrouwen wordt hersteld. En het is aan de politiek om beleidsstappen te nemen die daartoe leiden. Die zou er verstandig aan doen om mensen meer zekerheid te bieden dan ze nu doet. Ik vind dat we nu te somber zijn."

Economie is eigenlijk psychologie?
"Economie gaat over je hoofd. Daarmee neem je beslissingen, bijvoorbeeld om al dan niet een brood te kopen. Daar zit heel veel intuïtie bij. Je intuïtie gidst je door het woud aan beslissingen die je dagelijks moet nemen. Als u gevraagd wordt of u vertrouwen heeft in de economie, dan is uw antwoord niet: jee, dat is een moeilijke vraag! Daar moet ik eerst eens even de publicaties van het CPB op naslaan! Nee, dan geeft u intuïtief antwoord. Natuurlijk is uw antwoord dan niet rationeel."

Veel mensen houden nu de hand op de knip, terwijl hun inkomen nauwelijks is veranderd.
"Dat begrijp ik heel goed. Burgers reageren op de huizenmarkt, op wat er met de pensioenen zal gebeuren. Nogmaals: dat betekent dat de politiek stappen moet zetten. Soms is een crisis echt hopeloos en kom je er niet zomaar uit. Nu kan dat wel. Ik zou niet weten waarom niet. Inderdaad, we zijn in een vreselijke situatie terechtgekomen. Maar kijk nou eens in alle redelijkheid. We zijn een sterk land. We horen tot een van de gelukkigste landen ter wereld. We hebben onze instituties op orde. We zijn niet corrupt - of nou ja, er is relatief weinig corruptie. De werkloosheid stijgt, maar die zal relatief laag blijven. We zijn goed opgeleid, er is een betalingsbalansoverschot, een snel groeiende export. Nederland staat er echt goed voor."

Ik heb te doen met de twintigers. Zij worden hard geraakt door de crisis.
"Zelf heb ik misschien een meer historisch referentiekader. In 1982 zaten we in precies dezelfde situatie, toen was de arbeidsmarkt ook heel slecht. Toch is het goed gekomen met de twintigers van destijds. Het is denk ik nog even doorbijten. Laten we het vooral niet erger maken dan het is."

Uw collega bij het Sociaal en Cultureel Planbureau vatte het nationale chagrijn samen als: 'Met mij gaat het goed, met ons gaat het slecht.'
"Ja, dat is Paul Schnabels mooie zin. En mijn collega is het grondig met me eens dat we dat best wat meer mogen relativeren. Soms denk ik trouwens dat dit een bewijs is van ons idealisme. Wij willen allemaal zo graag dat Nederland geweldig is. Over alles denken we: het kan beter. Dus dit is misschien wel een uiting van onze overspannen verwachtingen."

Wij kunnen niet leven met de onvolmaaktheid van het bestaan?
"Zoiets ja."

Onvermijdelijk komt hetgesprek op Europa. Teulings is verklaard voorstander van méér bevoegdheden voor Brussel. Hoe wil hij dat voor elkaar krijgen in een land waar 'eurofiel' als scheldwoord geldt?

Het is simpel, zegt hij. "We zijn de muntunie ingegaan, en of dat een gelukkige stap is, daar kun je over twisten. Maar eigenlijk is dat niet meer relevant. Nu die monetaire unie er eenmaal is, is het heel moeilijk om eruit te stappen - politiek en financieel. En ik denk dat zo'n unie alleen goed kan functioneren als er een systeem van onderlinge schadeverzekering bestaat. Dat biedt als het ware een kussen, maakt het makkelijker voor een lidstaat om een crisis te overleven."

Kijk naar de Verenigde Staten, zegt Teulings. "In de VS hebben ze precies dezelfde problemen gehad, met staten die failliet gingen. Tegenwoordig, als in Amerika een individuele staat tegenwind heeft, dan betaalt de federale overheid 20 tot 30 cent van iedere dollar die zo'n staat kwijtraakt. In Europa is dat 1 cent van iedere euro."

Dat is vragen om moeilijkheden, wil Teulings maar zeggen. En denk vooral niet, zegt hij erbij, dat die federale bankunie in de Verenigde Staten 'zonder pijn' tot stand kwam. "Dat proces heeft minstens anderhalve eeuw geduurd. Op een gegeven moment zal ook hier iemand zeggen: laten we eens kijken hoe het in Amerika is gegaan."

Iets als de Europese identiteit, vindt hij, heeft ook tijd nodig. "Ik ben het eens met Luuk van Middelaar, adviseur van EU-voorzitter Herman Van Rompuy. Die zegt: het was een misverstand dat je Europa kunt verkopen met folders. Europa ontstaat. Op het moment dat wij ons zorgen maken over de stemmingsuitslag in Griekenland of op Cyprus, dan groeit er iets als een Europese identiteit. Ik denk dat daar veel waarheid in zit. Een gemeenschappelijke identiteit ontstaat uit gemeenschappelijke ervaringen, met gemeenschappelijke schrammen en bulten."

Die krijgen we nu volop.
"Ja, haha! En we weten niet of de boel uiteindelijk uit elkaar valt, of dat we toch zullen constateren dat er maar één weg is: voorwaarts. Eerlijk gezegd denk ik het laatste."

En de populistische partijen dan, die niets moeten hebben van Europa?
"Populisme vind ik op zichzelf niet verkeerd. Ik ben geen antipopulist. Populisme is een goede manier van kiezers om te zeggen: jongens, wat jullie nu doen bevalt ons niet.

Ik denk dat Nederland zichzelf in 2005 een slechte dienst heeft bewezen door de uitslag van het referendum helemaal aan de kant te schuiven, en alsnog akkoord te gaan met een Grondwet die geen Grondwet meer heette. Ik denk dat je burgers had moeten duidelijk maken wat hier op het spel stond. Dat is helaas niet gebeurd."

Maar burgers zijn verstandig, meent Teulings. "Ze vinden Europa niet leuk, maar ze weten dat het moet. Uit vertrouwensonderzoek blijkt bijvoorbeeld dat ze het zeer prettig vinden dat Europa het toezicht op banken naar zich heeft toegetrokken. Natuurlijk wordt er nu gezegd: hadden jullie dat niet beter kunnen regelen? Dat lijkt me een terechte vraag. Maar burgers weten uiteindelijk heel goed waar hun belangen liggen."

Wie is Coen Teulings?
Coen Teulings (1958) studeerde economie aan de Universiteit van Amsterdam en promoveerde in 1990. Hij werkte achtereenvolgens bij de Stichting Economisch Onderzoek (SEO), de Koninklijke Akademie van Wetenschappen en het ministerie van sociale zaken. Vanaf 1998 was hij directeur van het Tinbergen Instituut en hoogleraar aan de Erasmus Universiteit. In 2004 volgde de benoeming tot hoogleraar economie van de publieke sector aan de Universiteit van Amsterdam en tot directeur van het SEO. Per 1 mei 2006 werd hij aangesteld als directeur van het Centraal Planbureau. Teulings schreef in 2004 mee aan het beginselprogramma van de PvdA.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden