Interview

Economie is emoties en relaties

Illustratie Beeld Nanne Meulendijks

Economieles moet niet alleen over cijfers, vraag en aanbod gaan, maar ook over relaties. Econoom Lans Bovenberg schrijft nieuw lesmateriaal voor havo/vwo, inclusief sociale en emotionele kanten van de economie.

Lans Bovenberg heeft een nieuwe baan. Een van 's lands meest prominente economen, die zich vanuit het door hem opgerichte onderzoekscentrum Netspar vooral bezighoudt met pensioenen, besteedt sinds een tijdje de helft van zijn werkweek aan vernieuwing van het economieonderwijs. Hij wil jongeren in de bovenbouw van havo en vwo leren dat economie niet draait om harde cijfers, maar vooral om 'datgene waar zij zelf ook het meest mee bezig zijn: kiezen en samenwerken'.

Economie draait volgens Bovenberg uiteindelijk vooral om relaties. Deze gedachte werkt hij uit in een lesmethode die vanaf schooljaar 2018-2019 in de bovenbouw gebruikt moet worden. Gesprekken met uitgeverij Blink zijn in een vergevorderd stadium. "Maar we praten ook met de leraren, want ik kan het niet alleen."

Rationele en morele kant

Volgens Bovenberg zijn twee aspecten van de economie jarenlang veronachtzaamd: de relationele en de morele kant. "Vroeger leerden wij dat economie een harde wetenschap is, waarin het individu alleen maar bezig is met zijn eigenbelang. We probeerden objectieve observaties te doen en te werken met modellen. Economie zou niet zozeer immoreel zijn, maar gewoon zonder moraal: amoreel.

Maar inmiddels blijkt dat mensen niet alleen materiële resultaten van hun werk belangrijk vinden, maar ook de kwaliteit en de wederkerigheid van de relaties. Ze hechten aan rechtvaardigheid. Dat betekent overigens niet dat mensen brave hendrikken zijn. In hun relaties vertonen ze ook kuddegedrag. Mensen kunnen dom zijn. Maakt er eentje een gekke beweging, dan zou zomaar de hele groep kunnen meedoen. Je moet je er dus altijd van bewust zijn dat er grenzen zitten aan de rationele en morele afwegingen van mensen. Dat zijn sociologische en psychologische processen die nu in economielesboeken nog nauwelijks aan bod komen."

Het economieonderwijs is in 2005 en 2007 door een commissie onder leiding van econoom en oud-voorzitter van het Centraal Planbureau Coen Teulings onder de loep genomen. Zijn aanpak was dat havo/vwo-leerlingen acht economische concepten moesten kunnen herkennen en toepassen op de praktijk, zoals schaarste, ruil, welvaart en groei.

Markt en overheid

"Dat vind ik goed", zegt Bovenberg. "Dat zou ik willen behouden. Maar wij willen er nog iets aan toevoegen. Economische concepten worden nu vaak bekeken vanuit de wisselwerking tussen markt en overheid. Heeft de overheid de touwtjes te veel in handen, dan is er sprake van dwang en hiërarchie. Krijgt de vrije markt alle ruimte, dan is er veel vrijheid, maar ook concurrentie en worden producten en mensen inwisselbaar. Sinds de bankencrisis, de eurocrisis, en zelfs de vluchtelingencrisis zien we echter steeds duidelijker dat er ook een tussenvorm mogelijk is bij economisch gedrag. Dat is dat mensen zich vrijwillig verbinden aan elkaar en zo een gezamenlijke identiteit creeren. De intrinsieke motivatie om je in te zetten voor een groter geheel wordt een steeds belangrijker sturingsmechanisme naast hiërarchie en financiële prikkels."

Sinds januari bezet Bovenberg de F.J.D. Goldschmeding-leerstoel aan de Tilburg University, die is ingesteld om onderzoek te doen naar het economieonderwijs van de toekomst. De oprichter van uitzendbureau Randstad, volgens Quote de rijkste man van Nederland, heeft naar verluidt miljoenen gestopt in zijn Goldschmeding Foundation. De stichting financiert projecten en verschillende leerstoelen aan Nederlandse universiteiten om op de gebieden 'mens, werk en economie' een 'betere wereld te initiëren door te denken vanuit het belang van de ander'. Frits Goldschmeding (83) wordt hierbij geïnspireerd door zijn protestants-christelijke geloof. Hij is ervan overtuigd dat er een betere wereld ontstaat als mensen elkaar willen helpen.

"Het gaat om win-win", zegt Bovenberg, die zelf bekendstaat als CDA-ideoloog en de ambitie heeft om nog eens predikant te worden. "Iemand behandelen zoals jij ook behandeld wilt worden. In de economie is het in mijn belang om ook in jouw belang te handelen. Maar zo werkt het in de praktijk vaak niet. Door de financiële crises hebben we juist vooral gezien dat het 'win-lose' was: de mens als homo economicus die amoreel handelt en een ander die de dupe wordt. Uiteindelijk leidt dat voor iedereen tot welvaartsverlies."

Geen christelijke economie

Zijn nieuwe economieleer staat los van zijn geloof, zegt Bovenberg. "Het christelijke geloof is wel mijn persoonlijke drijfveer, maar het is absoluut niet mijn bedoeling om de christelijke moraal op scholen in de economielessen te introduceren. Het gaat erom dat iedere leraar met dit boek de lessen kan geven die hij vanuit zijn eigen drijfveren of levensbeschouwing nodig vindt."

Ook de Goldschmeding Foundation wil de christelijke ethiek niet via een lesboek verspreiden. "Het gaat Frits Goldschmeding om mens, werk en economie. Op deze leerstoel word ik niet gemotiveerd door een 'christelijke economie' of zoiets, maar door de antwoorden die ik als wetenschapper kan vinden, door de samenleving en natuurlijk door wat scholieren zelf ontdekken in de klas. Het is wel zo dat er in de samenleving veel kritiek is op de steriele mensvisie in het vak economie. Leraren en leerlingen willen meer aandacht voor identiteit en intrinsieke motivatie in plaats van financiële prikkels alleen."

Een van de denkers die Bovenberg de afgelopen jaren het meest inspireerden in zijn visie op de economie, is Nobelprijswinnaar Daniël Kahneman met zijn 'gedragseconomie'. "Hij leert ons dat we onze keuzes meestal onbewust maken. We zijn niet altijd slim genoeg om te overzien of die keuzes ook echt leiden tot wat we willen. En al zou je het begrijpen, dan heb je nog niet altijd de wilskracht om ook te doen wat het beste voor je is. We weten dat we moeten sparen voor ons pensioen, maar we doen het niet vrijwillig. We weten dat het goed is om niet te veel te eten, maar we doen het toch. Zo sluipen er systematische fouten in onze keuzes. Ik denk dat de jeugd dit gedrag heel goed herkent. Keuzestress is typisch zo'n fenomeen dat echt in het boek moet. Ik leerde zelf in de jaren zeventig nog dat het geweldig was als consumenten zoveel mogelijke keuze hadden!"

Belangenconflict

Helemaal zonder risico is het overigens niet, denkt Bovenberg, om de psychologie en sociologie meer op de economie te betrekken. Als we meer weten over de totstandkoming van economische keuzes ontstaan er belangenconflicten. "Zo kan bijvoorbeeld de marketing deze inzichten ook gebruiken om mensen te beïnvloeden. Die worden dan gestimuleerd om meer te kopen en zo de winst van bedrijven te spekken in plaats van de belangen van de consument te dienen."

Leidt zijn economie tot 'een betere wereld', zoals de Goldschmeding Foundation beoogt? Los je misstanden op zoals de grote werkloosheid onder allochtone jongeren of bonusculturen bij banken? Een overeenkomst tussen de ambities van de broodheer van de leerstoel en de inhoud van het economielesboek van Bovenberg is in ieder geval dat 'de ander' centraal staat. "Dat wil zeggen dat we er niet vanuit gaan dat mijn winst betekent dat jij verlies lijdt, of dat ik er bang voor ben dat jouw winst mijn verlies betekent. De ander hoeft geen bedreiging te zijn, zelfs niet als je hem niet goed kent. Misschien is de onbekende ander zelfs juist wel een grote kans. Samenwerken levert meer op dan je afsluiten van anderen. En samenwerking van mensen met zeer uiteenlopende talenten en voorkeuren levert nog meer winst op. Deel je het resultaat met zijn allen, dan hebben alle deelnemers ook het vertrouwen dat ze meer overhouden. Zo wordt de meerwaarde van de samenwerking duurzaam. Leerlingen die dit begrip tijdens hun economielessen hebben opgedaan, zullen waarschijnlijk sneller de meerwaarde zien van diversiteit op de werkvloer. En wat die bonussen betreft: intrinsieke motivatie zal in de kennis- en diensteneconomie alleen maar belangrijker worden."

Maar laat er ook geen misverstand over bestaan: Bovenberg schrijft het economieboek in beginsel niet om de economie te verbeteren. "Ik doe het vooral voor de leerlingen, om hen te helpen de wereld te begrijpen. Je vraagt feitelijk of er een causaal verband bestaat tussen de economielessen op school en de economie. Maar ik vind dat moeilijk in te schatten. Ontstond er vanuit een wetenschappelijk, amoreel economieonderwijs een economie waarin allerlei crises konden ontstaan? Het onderwijs reflecteert vaak de normen en waarden in een samenleving. Het economieonderwijs dat ik kreeg, was misschien wel een weerspiegeling van die tijd. Dat er nu ruimte komt in het economieonderwijs voor de sociale en emotionele kanten van de mens en het belang van relaties, zegt misschien iets over onze economie van vandaag de dag. En de wereld waarnaar jongeren verlangen."

Lans Bovenberg

Lans Bovenberg (Oosterbeek, 1958) studeerde econometrie aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Hij promoveerde aan de Universiteit van Californië in Berkeley en werd vervolgens beleidsmedewerker bij het Internationaal Monetair Fonds in Washington DC. Hij werkte daarna bij het ministerie van economische zaken, de universiteiten van Rotterdam en Tilburg en het Centraal Planbureau. In 2003 won Bovenberg de Spinozapremie voor zijn studies naar belastingen en milieu. Met de 1,5 miljoen euro die hij toegekend kreeg, richtte hij Netspar op. Dit is het belangrijkste kenniscentrum over pensioenen in Nederland, gevestigd aan de universiteit van Tilburg. Bovenberg heeft er een hekel aan CDA- econoom te worden genoemd. Hij is het lang niet altijd eens met de partij, maar is er wel nauw bij betrokken geweest.

In 2009 publiceerde hij met Tjerk de Reus 'De balans van Bovenberg - economie en geloof in crisistijd'. Hierin geeft hij, toegankelijk voor het brede publiek, zijn theologische visie op de economie. Per 1 januari 2016 werd hij benoemd op de F.J.D Goldschmeding-leerstoel in Tilburg, gericht op de vernieuwing van het economieonderwijs. Door de Volkskrant werd Bovenberg meermalen uitgeroepen tot de meest invloedrijke econoom van Nederland, omdat niemand zoveel werd geraadpleegd als hij.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden